Ayasofya Hamamı’nın 100 Yıllık Müze Hasreti
Fahri Sarrafoğlu (İstanbul Seyyahı)
Fotoğraf : Muharrem Arslan
Kanuni Sultan Süleyman’ın eşi Hürrem Sultan için Mimar Sinan’ın yaptığı tarihi hamam, tam 100 yıl boyunca ne hamam ne de müze olabildi. Depo, sergi salonu, benzin deposu, arşiv ve pedagoji müzesi derken 2011’de ancak aslına dönebilen yapının çarpıcı hikâyesi, Türkiye’de kültürel mirasın nasıl sahipsiz kaldığını da gözler önüne seriyor.
Mimar Sinan’ın Başyapıtı, Yangınların Kurbanı
Haseki Hürrem Sultan Hamamı, 1553-1557 yıllarında Mimar Sinan tarafından inşa edildi. Ayasofya ile Sultanahmet arasında, tam tarihi yarımadanın kalbinde yer alıyor. Ancak 1741 ve 1913 yılındaki büyük yangınlar, hem hamamı hem çevresini tahrip etti. Özellikle İshak Paşa Yangını’ndan sonra etrafındaki mahalle tamamen yok oldu, hamam da bakımsız kaldı. Erkekler kısmının giriş kapısı üzerindeki kitabede 960 (Miladi 1553) tarihi yer alıyor. Bazı kaynaklara göre kitabedeki bir mısranın ebced hesabıyla 964 (1557) yılında tamamlandığı da söyleniyor.
Müze Olmak İstedi, Benzin Deposu Bile Oldu
1914’te Halep’ten getirilen eski eserlerin sergilenmesi için hamamın müzeye çevrilmesi gündeme geldi ama sonuç çıkmadı. 1916’da sergi salonu yapılmak istendi, halk sağlığı gerekçesiyle reddedildi. 1917’de asıl yapı bozulmadan geçici sergi kullanımı onaylansa da bu kararlar havada kaldı. Cumhuriyet döneminde ise işler daha da ilginçleşti: Hamam bir ara benzin deposu olarak bile kullanıldı. Ardından belediyenin eşya deposu, kâğıt deposu, halı sergi alanı olması düşünüldü. 1933’te Adliye yangını sonrası geçici olarak boşaltılan bina için Arkeoloji Müzesi Müdürü Aziz Ogan, müzeler idaresine verileceğini açıkladı ama mülkiyet sorunları nedeniyle bu da gerçekleşmedi.
“Mumya Müzesi” Önerisi Bile Geldi, Reddedildi
1960’larda hamamın Mumya Müzesi yapılması teklif edildi. Dönemin mimarlarından Cahide Tamer, buranın önemli bir eser olduğunu belirterek karşı çıktı. 1967’de Yüksek Kurul, hamamın müze değil, aslına uygun şekilde hamam olarak ihyasına karar verdi. Ancak bu süreç de sancılı oldu; 1957-1960 arası restorasyon bütçe yetersizliğinden yarım kaldı.
Halı Sergisiyle Başlayan Kültür Hayatı
Hamamın ilk başarılı kamusal kullanımı 1936 yılında oldu. Belediye’nin düzenlediği İstanbul şenlikleri kapsamında, hamamda “Türk Seccade ve Halı Sergisi” açıldı. Topkapı Sarayı ve Türk-İslam Eserleri Müzesi’nden getirilen 13. yüzyıldan kalma kıymetli halılar teşhir edildi. 1988 yılında Uluslararası İstanbul Bienali kapsamında çağdaş sanat sergilerine ev sahipliği yaptı. Ardından uzun yıllar Kültür Bakanlığı’na bağlı halı-kilim satış mağazası olarak kullanıldı.
Sonunda Turistik Hamam Oldu, Ama Aradan 100 Yıl Geçti
2011 yılında yapılan kapsamlı restorasyonun ardından yapı, çifte turistik hamam olarak yeniden hizmete girdi. Böylece hamam, yaklaşık bir asır süren belirsizliğin ardından özgün işlevine kavuşmuş oldu.
MERAKLISINA NOTLAR
- Mimari Devrim “Ayna Simetrisi”: Mimar Sinan bu yapıda, kadınlar ve erkekler bölümünü ilk kez tamamen aynı eksen üzerinde, sırt sırta ve 75 metrelik bir hatta konumlandırmıştır. Bu uzunlamasına yerleşim, dönem için devrim niteliğindedir.
- Zeuxippos Hamamları Bağlantısı: Yapı, Bizans’ın ünlü Zeuxippos Hamamı’nın kalıntıları üzerine inşa edilmiştir. Sinan’ın bu yapıyı tasarlarken Roma/Bizans hamam geleneğiyle yarışacak bir anıt eser ortaya koymayı amaçladığı düşünülmektedir.
- Hürrem Sultan’ın Sosyal Vizyonu: 1551 tarihli vakfiyeye göre hamam, Kudüs ve İstanbul’daki imaret ve darüşşifalara gelir sağlamak amacıyla inşa edilmiş bir “akar” yapıdır.
- Aydınlatma ve Mühendislik: Kubbelerdeki “fil gözü” camlar gün ışığını mistik bir açıyla içeri alır. Duvarlardaki boşluklu yapı hem ısı yalıtımı hem de ses akustiği sağlar.
- Restorasyonun Zorluğu: 2011 restorasyonu sırasında binanın yıkılmak üzere olduğu fark edilince süreç 3.5 yıla uzadı ve 20 milyon dolara mal oldu. Orijinal “yumurta akı katılmış Horasan harcı” kullanılarak aslına sadık kalındı.
- Trajik Kardeş: Hürrem Sultan’ın Eminönü’nde yaptırdığı ikinci Sinan eseri olan “Yahudiler Hamamı”, 1930 yılında Vakıflar İdaresi tarafından yıktırılmış, yerine iş hanı yapılmıştır.
- Lüks Detaylar: Bugün hamamda misafirler için 160 adet altın kaplama hamam tası ve özel dokuma ipek-pamuk peştamaller kullanılmaktadır.
TÜRKİYE’DE MÜZECİLİK VE MEKÂN ARAYIŞI
- 1846: İlk müze Aya İrini Kilisesi’nde kuruldu.
- 1869: Müze-i Hümâyûn kuruldu; ardından Çinili Köşk ve 1891’de Arkeoloji Müzesi binası geldi.
- 1914: Evkaf-ı İslâmiye Müzesi Süleymaniye Medresesi’nde açıldı.
- Sonuç: Osmanlı’dan beri tarihi yapıların müze olarak kullanımı bir gelenek olsa da, Ayasofya Hamamı bu süreçte mülkiyet ve bürokrasi kurbanı olmuştur.
Kaynak: Müze Olamayan Bir Mekân: Haseki Hürrem Sultan (Ayasofya) Hamamı (Akademik Makale/Haliç Üniv. Tez Çalışması), Evliya Çelebi Seyahatname, Kültür ve Turizm Bakanlığı Arşivi.