Yeraltındaki Hatıra: Acımusluk Sokağı Sarnıcı (Botaneiates Sarnıcı)
İstanbul’un yer üstü zenginliklerini saymakla bitiremeyiz: camiler, hanlar, hamamlar, çeşmeler, anıtlar… Her biri bu kadim şehrin hatıralarını taşır, geçmişe birer pencere açar. Peki ya yeraltı? Onun da İstanbul’un derin belleğinde eşsiz bir yeri olduğunu biliyor muydunuz?
Daha önceki yazılarımızda İstanbul’un sarnıçlarını işlemiştik. Bu kez, az bilinen ama bir o kadar etkileyici bir yapıya, Acımusluk Sokağı Sarnıcı’na ya da Bizans dönemindeki adıyla Botaneiates Sarnıcına göz atalım.
Bizans’ın Generali: III. Nikiforos Botaneiates
Yıl 1078… Bizans İmparatorluğu’nun tahtına, asker kökenli bir general olan III. Nikiforos Botaneiates oturur. Ordu içinde saygı gören bu isim, Bizans’ın köklü ailelerinden Fokas sülalesine mensuptur. 1071’de Malazgirt Savaşı’nda yer almamış, ardından ailesinin mülklerinin bulunduğu Kapadokya’da (Nevşehir bölgesi) yaşamını sürdürmüştür.
Tahta geliş süreci ise dikkat çekicidir: Halk, ekonomik buhran nedeniyle önceki imparator VII. Mihail’e karşı tepkilidir. Enflasyon, vergi artışları ve parasal değer kaybı nedeniyle Mihail’e halk arasında “Parapinakes” (dörtte bir eksik) lakabı takılmıştır. Bu hoşnutsuzluk, orduda da bir karşılık bulur ve önde gelen generallerden biri olan Nikiforos harekete geçer. İktidara giden yolda ona destek olan güçlerden biri ise Anadolu Selçuklu Devleti olur.
“Botaneiates” Ne Demek?
Nikiforos’un soyadı olan Botaneiates, “bitki bilimci” ya da “botanikçiler” anlamına gelir. Ailesinin ilgilendiği alanlara gönderme yapan bu isim, onun sarayına da verilir. Bu sarayın bir bölümü olarak inşa edilen yapı ise zamanla sarnıca dönüştürülür. Bugün Acımusluk Sokağı Sarnıcı olarak bilinen bu yapı, işte o dönemden günümüze ulaşan nadir yer altı yapılarındandır.
Tahttan İndirilişi ve Ölümü
Ancak III. Nikiforos’un imparatorluğu çok uzun sürmedi. 1081’de Komnenos hanedanından gelen Aleksios Komnenos isyan ederek tahta geçti. Nikiforos, kan dökülmesini önlemek için direnmeden tahttan feragat etti. Hayatının geri kalanını monastik bir hayat sürerek bir manastıra çekilmiş şekilde geçirdi. Ölüm tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte 1081’den kısa süre sonra öldüğü kabul edilir.
Teknik Özellikler ve Günümüzdeki Durumu
Acımusluk Sokağı Sarnıcı, tonozlu odaların bir araya geldiği bir yapıdır. Ana mekân, 10.65 x 16.01 metre ölçülerindedir ve ortasında iki sıra mermer sütun yer alır. Bu salonun duvar diplerinde bir kuyu bulunur. Sağ yandaki odaların ardında ise sonradan eklendiği tahmin edilen oval bir sarnıç ve dikdörtgen biçimli uzun bir koridor yer alır.
Yaklaşık 950 yıllık geçmişi olan bu yapı, Eminönü semtindeki Hoca Gıyaseddin Mahallesi’nde, eski adıyla Acımusluk Sokağı (bugünkü adıyla Cemal Nadir Sokağı) üzerinde yer alır. Bugün oldukça yıpranmış durumda olan sarnıç, yeniden onarılarak korunmayı bekliyor.
İstanbul’a Sahip Çıkmak
Bu tür yapılar, yalnızca taş ve harçtan ibaret değildir; birer hafızadır. Acımusluk Sokağı Sarnıcı gibi yapılar, İstanbul’un geçmişine tutulan fenerlerdir. Bizler de bu yapıları koruyarak sadece tarihi değil, kendimizi de muhafaza etmiş oluruz. Yazımızı güzel bir sözle bitirelim:
“Siz İstanbul’a sahip çıkarsanız, İstanbul da size sahip çıkar.”
Sevgi ve vefayla kalın efendim.
Meraklısına not: Eminönü’nde bulunan ve bazı tarihçiler tarafından Bizans dönemine ait Botaneiates Sarayı’nın bir bölümü olduğu düşünülen Acımusluk Sokağı Sarnıcı’nın kağıt toplayıcıları ve hurdacılar tarafından depo olarak kullanıldığı görüldü. İç bölümünde 12 adet sütun bulunan ve yaklaşık 2 metre derinlikte suyla dolu sarnıç 11 metreye 16 metrelik alanda, tonozlu bölümlerden oluşuyor. İç bölümlerinde de tahribat görülen yapının, üst bölümünün bir kısmında ise bir otel inşaatının devam ettiği görüldü. Yapının dış cephesinin önüne, kağıt toplayıcıları ve hurdacılar tarafından atık ve kullanılmayan eşyaların bırakıldığı; üst bölümüne ise otel inşaatında kullanıldığı tahmin edilen bazı materyallerin yerleştirildiği görülüyor. Fatih Belediyesi, sarnıcın ve otelin özel mülk olduğu bilgisini verirken, inşaatı sürdüren yetkililer tarafından da; projenin kurul onaylı olduğu ve otel temelinin sarnıç yapısına yük bindirmemesi açısından farklı bir yöntem kullanılarak inşa edildiği belirtildi. Yapı hakkında bilgi veren sanat tarihçisi Hayri Fehmi Yılmaz daha önce sarnıcın yakın çevresinde bulunan Baker Han (Şekerhan) çevresinde de Bizans dönemi kalıntılarına rastlandığını ve alanın tarihi anlamda oldukça değerli bir nokta olduğunu ifade etti.
Kaynaklar:
- İstanbul’un Sarnıç Zenginliği – istanbulunsirlari.net
- Bizans Sarnıçları – DergiPark
- Vakanuvis – DergiPark
- Kültür Envanteri: Acımusluk Sokağı Sarnıcı
5.https://www.sabah.com.tr/yasam/tarihi-sarnic-can-cekisiyor-7335277