İSTANBUL’UN UNUTULAN HAFIZASI

Sultanların cariyelerinden paşalara, edebiyatçılardan tüccarlara… İstanbul’un en merkezi mezarlığı yıllardır bakımsızlığa terk edilmiş durumda. 1840’ta 16 bin metrekare olan alan, bugün 5 bin 364 metrekareye düştü. İşte Maçka Şeyh Mezarlığı’nın çarpıcı hikâyesi…

Fahri Sarrafoğlu(İstanbul Seyyahı)

İstanbul’un Kalbinde Sessiz Bir Hazine

İstanbul’un en işlek noktalarından birinde, İTÜ Maçka Kampüsü’nün karşısında, üç caddenin kesiştiği noktada sessiz sedasız yatan bir hazine var: Maçka Şeyh Mezarlığı. Sultan Abdülmecid’in cariyesi Fertüdil Hanım’dan Türk edebiyatının devlerinden Müftüoğlu Ahmed Hikmet’e, İslam düşüncesinin öncüsü Cemaleddin Efganî’den II. Abdülhamid’in yaveri Haydar Gani’ye kadar onlarca önemli ismin son istirahatgahı burası.

Ancak bu tarihi hazire, yıllardır süren ihmal nedeniyle harabeye dönmüş durumda. Mezar taşlarının üçte ikisi malzeme kaybına uğramış, yarıdan fazlası yatık hale gelmiş, bazıları ise tamamen toprağa gömülmüş.

1840’tan Bugüne: Yüzde 66’lık Kayıp

Maçka Şeyh Mezarlığı, bugün Beşiktaş’ın en hareketli noktalarından birinde, Süleyman Seba, Maçka ve Bayıldım caddelerinin kesişiminde yer alıyor. Peki bu mezarlık ne zaman kuruldu? Kesin bir bilgi yok. Ancak Osmanlı arşivlerinde 1805 tarihli bir belgede “Maçka’daki Şeyh Mezarlığı” ifadesi geçiyor. Yani en az 220 yıllık bir geçmişi var.

İlginçtir ki, mezarlık halk arasında dört farklı isimle anılıyor: Şeyh Mezarlığı, Şeyhler Kabristanı, Maçka Kabristanı ve Aşıklar Mezarlığı.

Eski haritalar, alanın ne kadar büyük olduğunu gözler önüne seriyor:

Yıl	Harita	Alan
1840	Davies Haritası	16.000 m²
1882	Stolpe Haritası	8.000 m²
1922	Osmanlı Anonim Şirketi	Günümüz sınırlarına gerilemiş
Günümüz	Tapu Kaydı	5.364 m²

Yani mezarlık, 1840’tan bu yana tam yüzde 66 oranında küçülmüş. Açılan yollar, yapılan binalar ve kentsel dönüşüm projeleri, bu hafıza mekânını adeta yutmuş. Toplamda 10 bin 500 metrekarelik bir kayıp söz konusu.

Bu Toprakların Altında Yatanlar: Osmanlı’nın Son Dönem Aynası

Maçka Şeyh Mezarlığı, adeta Osmanlı’nın son dönem sosyetesinin bir aynası. İşte burada yatanlardan bazıları:

👑 Saray Çevresi ve Hanedan

Fertüdil Hanım: Sultan Abdülmecid’in cariyesi. Mezar taşı H.1320 (1902-03) tarihli.
Mahpeyker Hanım: II. Abdülhamid’in cariyesi.
Gonca Hanım: Şehzade Ahmed Nureddin Efendi’nin cariyesi.
Hafız Behram Ağa: Dârüssaâde Ağası, yani Harem’in en yetkili ismi. Mezarı H.1304 (1886-87) tarihli.
Lala Tahir Ağa: Şehzade Reşad Efendi’nin baş ağası.
Servet Kalfa: II. Abdülhamid’in hazinedarlarından.

⚔️ Askerî Erkan ve Devlet Adamları

Agah Paşa: Mecidiye Kışla-i Hümâyûnu Kumandanı.
Ömer Rüşdü Paşa: Harbiye Nazırı, 1922’de buraya defnedildi.
Hasan Rıza Paşa: Serasker, Mabeyn-i Hümayun ve Ticaret Müşiri.
Haydar Gani: II. Abdülhamid’in yaveri. Bir suikast sonucu öldürüldü ve mezarı kabartma motiflerle süslü, âdeta anıtsal bir tasarıma sahip.
İrfan Fikret: 31 Mart Vak’ası’nda Hürriyet Ordusu’nda yaralandı ve sadece 23 yaşında vefat etti.

📚 Edebiyatçılar, Sanatçılar ve Fikir Adamları

Müftüoğlu Ahmed Hikmet Bey: Türk edebiyatının usta kalemi, Türkçülük akımının öncüsü. “Gönül Hanım” adlı eserin yazarı. Vasiyeti üzerine ilk eşinin yanına defnedildi.
Cemâleddin Efganî: 19. yüzyılın en önemli İslam düşünürlerinden, modernizm ve ümmet birliği fikirlerinin öncüsü. 1897’de buraya gömüldü, 1944’te kemikleri Afganistan’a nakledildi.
Suyolcuzâde Salih Efendi: Bestekâr (mezarı günümüzde tespit edilemedi).
Mehmed Rauf: “Eylül” romanının yazarı, Servet-i Fünûn devrinin usta kalemi (mezarı tespit edilemedi).

🌍 Farklı Coğrafyalardan İsimler

Abdurrahman Gulâm Samedânî Bey: Afgan asıllı, Balkan ve İstiklal Harbi’nde hizmet etmiş, Türkiye-Afgan Mümessili.
Reyhanat Hanım: Dağıstanlı Prens Nuh Samhal’ın kızı.
Selanik göçmenleri: Duyun-ı Umumiye Baş Katibi Hüseyin Hüsnü Bey, İstanbul Nafia Başmühendisi Emin Sami Bey, Reji Müdürlerinden Agâh Süleyman Bey.

📦 Tüccarlar ve Zanaatkarlar

Hacızâde Mesud’un oğlu Mehmed Bey: Tütün tüccarı. Mezarlıktaki en abidevi mezar ona ait. Mezarındaki hat, ekolün duayeni Hattat Hamid (Aytaç) imzalı.
Ziya Bey: Mezar kitabesini dönemin ünlü divan şairi ve mütercimi Zaimzâde Hasan Fehmi yazmış.

Bugünün Acı Tablosu: 480 Mezarın 285’i Tahrip Olmuş

2023 yılında yapılan tespitlere göre, mezarlıkta 480 mezar bulunuyor. Ancak bu mezarların büyük kısmı maalesef ayakta bile değil.

Rakamlar ürkütücü:

208 mezar taşı sağlam
285 mezar taşı tahrip olmuş veya gömülü
179 taşsız mezar yeri

Hasarların dağılımı:

Hasar Türü	Oran
Malzeme veya eleman kaybı	%66
Yatay/düşey eksenden sapma	%62
Kısmen gömülü durumda	%38
Ağaç kaynaklı bozulma	%14

Daha da vahimi: Mezarların %64’ünde birden fazla hasar türü bir arada görülüyor. Yani mezarların sadece üçte birinde tek bir sorun yok; çoğu, malzeme kaybından eksen sapmasına, gömülmeden ağaç kökü tahribatına kadar pek çok sorunu bir arada taşıyor.

Ağaçlar kontrolsüzce büyümüş, kökleri mezar taşlarını yerinden oynatmış, gövdeleri ise bazı mezarları adeta sarmış durumda.

Osmanlı’dan Günümüze: Koruma Çabaları

Tarihi mezarlıkların korunması aslında yeni bir mesele değil. Osmanlı döneminde mezarlıklar, vakıf arazisi statüsünde oldukları için dokunulmaz kabul edilirdi. 19. yüzyılda ise modern koruma anlayışı başladı:

1884 Asar-ı Atika Nizamnamesi: Mezarlıkları, türbeleri ve dikili taşları koruma altına aldı.
1906 Asar-ı Atika Nizamnamesi: “Höyükler, mezar odaları, lahitler, sandukalar” açıkça eski eser sayıldı.
1931 Mezarlıklar Hakkındaki Nizamname: Tarihi değeri olan mezarlıkların korunması gerektiği vurgulandı.

Ancak tüm bu düzenlemelere rağmen, Maçka Şeyh Mezarlığı uzun yıllar boyunca unutuldu, bakımsız kaldı.

Umut Işığı: İBB Miras’ın Koruma Çalışmaları

Geçtiğimiz yıl, İstanbul Büyükşehir Belediyesi’ne bağlı İBB Miras, Maçka Şeyh Mezarlığı’nda kapsamlı bir koruma projesi başlattı. Proje kapsamında:

480 mezar tek tek belgelendi
Tipolojik ve hasar analizleri yapıldı
Mezar taşlarının okunması ve kayıt altına alınması sağlandı

Ancak uzmanlara göre, bu alanın korunması için tek seferlik müdahaleler yeterli değil. Düzenli bakım, sürekli izleme ve sistematik bir koruma yaklaşımı şart.

Dünyadan Örnekler

Maçka Şeyh Mezarlığı gibi tarihi mezarlıklar, dünyada özenle korunuyor:

İngiltere’deEnglish Heritage, “Caring for Historic Graveyard and Cemetery Monuments” başlıklı rehber kitap yayımladı.
İskoçya’daHistoric Scotland, tarihi mezarlıkların korunması için uygulama kılavuzları hazırladı.
İtalya’daCICOP, anıtsal mezarlıklar üzerine uluslararası konferanslar düzenliyor.

Türkiye’de ise bu alanda atılacak daha çok adım var.

Son Söz: Bir Vefa Borcu

Maçka Şeyh Mezarlığı, İstanbul’un en önemli hafıza mekânlarından biri. Burada yatanlar, Osmanlı’nın son döneminden Cumhuriyet’in ilk yıllarına uzanan bir zaman diliminde, bu topraklara hizmet etmiş, sanat ve edebiyattan siyasete, askeriyeden ticarete kadar her alanda iz bırakmış insanlar.

Onları unutmak, sadece birer mezar taşını değil, birer tarih sayfasını kaybetmek demek.

Bu mezarlık, sadece ölülerin değil, dirilerin de hafızasıdır. Onu korumak, geleceğe borçtur.

📍 Ziyaret Bilgisi

Maçka Şeyh Mezarlığı, İTÜ Maçka Kampüsü İşletme Fakültesi karşısında, Süleyman Seba, Maçka ve Bayıldım caddelerinin kesişiminde yer almaktadır.

🗓️ KAYNAK

Çiçek Ünal, Ö., Erdoğan, A. & Ünal, D. (2026). Kültürel Miras ve Hafıza Mekânları Bağlamında Tarihî Mezarlıklar ve Koruma Sorunları: Maçka Şeyh Mezarlığı Üzerine Bir İnceleme. FSM İlmî Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, (27), 359-396.

MERAKLISINA NOT

📌 İstanbul’da mezar taşları adeta kimlik kartı gibiydi. Osmanlı mezar taşlarındaki kavuk, fes, sarık ve başlık şekilleri, kişinin mesleğini, devlet görevini ve toplumsal statüsünü anlamaya yardımcı oluyor.
📌 Kadın mezar taşlarında çiçek dili kullanılırdı. Gül, lale, servi ve meyve motifleri sadece süsleme değil; genç yaşta ölüm, zarafet, annelik veya cennet inancını simgeleyen sembollerdi.
📌 Mezar taşları açık hava arşivi niteliğinde. Pek çok taşta hattat imzası bulunuyor. Bu nedenle mezarlıklar yalnızca tarihçiler için değil, hat sanatı araştırmacıları için de önemli bir kaynak kabul ediliyor.
📌 Osmanlı’da mezarlıklar şehir planlamasının parçasıydı. Büyük mezarlıklar aynı zamanda dinlenme alanı, yürüyüş güzergâhı ve gölgelik olarak kullanılıyor; halk burada vakit geçiriyordu.
📌 En büyük tehdit sadece vandalizm değil. Akademik çalışmalara göre tarihi mezar taşlarında en fazla hasarı ağaç kökleri, toprak hareketi, hava kirliliği ve biyolojik oluşumlar (yosun, liken) veriyor.
📌 Kaybolan mezarlar tamamen yok olmuş olmayabilir. İstanbul’daki birçok tarihi hazirede zamanla toprağın altında kalan ya da devrilen mezar taşları, restorasyon sırasında yeniden ortaya çıkarılabiliyor.
📌 “Hazire” ile mezarlık aynı şey değil. Hazire; cami, tekke veya türbe çevresindeki küçük ve seçkin gömü alanlarına verilen isim. Maçka Şeyh Mezarlığı da tarihî bir hazire geleneğinin izlerini taşıyor.
📌 Osmanlı mezar kitabeleri edebiyat eserleri gibidir. Pek çoğunda ölüm tarihi doğrudan yazılmaz; ebced hesabıyla hazırlanmış manzum tarih düşürme geleneği kullanılır.
📌 Tarihî mezarlıklar biyolojik çeşitlilik açısından da değerli. Avrupa’da yapılan çalışmalar, yüzyıllık mezarlıkların endemik bitkiler ve kuş türleri için önemli yaşam alanları oluşturduğunu ortaya koyuyor. Bu nedenle birçok ülkede “kültürel peyzaj” olarak korunuyor.
📌 İstanbul’da yüzlerce tarihî hazire bulunuyor. Ancak bunların önemli bir kısmı yol genişletmeleri, imar faaliyetleri ve şehirleşme nedeniyle özgün sınırlarını kaybetmiş durumda. Maçka Şeyh Mezarlığı bu dönüşümün en çarpıcı örneklerinden biri olarak gösteriliy