Üsküdar’ın iki simge camisinin gölgesinde kalan Selman Ağa Camii, erken Osmanlı’dan klasik döneme geçişin en önemli mimari tanıkları arasında yer alıyor. Mimar Sinan döneminde onarım gören yapı; tek kubbeli planı, almaşık taş-tuğla duvarları, tuğla minaresi ve asırları aşan tarihiyle ziyaretçilerini bekliyor.
İstanbul denildiğinde akla ilk gelen semtlerden biri olan Üsküdar, Mihrimah Sultan ve Şemsi Paşa camileriyle tanınıyor. Ancak bu iki görkemli yapının arasında, çoğu kişinin fark etmeden önünden geçtiği çok daha eski ve mimari açıdan son derece değerli bir eser bulunuyor: Selman Ağa Camii.
Hicri 911 (1505-1506) yılında tamamlanan cami, II. Bayezid dönemi eserleri arasında özgün plan özelliklerini büyük ölçüde koruyabilen nadir yapılardan biri olarak kabul ediliyor. Erken Osmanlı mimarisinden klasik Osmanlı üslubuna geçiş sürecini yansıtan yapı, İstanbul’un en kıymetli ancak en az bilinen tarihî camileri arasında gösteriliyor.
ERKEN KLASİK DÖNEMİN İZLERİNİ TAŞIYOR
Dışarıdan oldukça sade görünen Selman Ağa Camii, mimari ayrıntılarıyla dikkat çekiyor.
Kare plan üzerine inşa edilen tek kubbeli ibadet mekânı ve son cemaat yeri, II. Bayezid devri camilerinin karakteristik özelliklerini yansıtıyor. Mihrap düzeni ve kemer sistemi ise erken Osmanlı mimarisinden klasik döneme geçişin önemli örnekleri arasında değerlendiriliyor.
Yapının dış cephelerinde kullanılan taş ve tuğlanın dönüşümlü yerleştirildiği almaşık duvar örgüsü, erken Osmanlı mimarisinin ayırt edici özelliklerinden biri olarak öne çıkıyor. Caminin tamamen tuğladan örülen minaresi de İstanbul’da günümüze ulaşabilmiş erken dönem örnekleri arasında dikkat çekiyor.
MİMAR SİNAN DÖNEMİNDE ONARIM GÖRDÜ
Selman Ağa Camii, yüzyıllar boyunca meydana gelen depremlere rağmen varlığını korudu.
Kanuni Sultan Süleyman döneminde, Mimar Sinan’ın başmimarlığı sırasında kapsamlı bir onarım geçiren yapı, böylece hem II. Bayezid devrinin hem de klasik Osmanlı mimarisinin izlerini bir arada taşıyan ender eserlerden biri hâline geldi.
Kanuni’nin sadrazamlarından Semiz Ali Paşa da camiye minber ilave ettirerek yapının cuma camisi olarak kullanılmasını sağladı ve vakıf gelirleriyle destekledi.
19. yüzyılda Üsküdar’da meydana gelen büyük yangınlarda çevresindeki ahşap yapılaşmanın önemli bölümü yok olurken, Selman Ağa Camii ayakta kalmayı başardı ve tarihî dokunun günümüze ulaşan önemli tanıklarından biri oldu.
RENKLİ VİTRAYLARI VE TARİHÎ ÇEŞMESİYLE DİKKAT ÇEKİYOR
Son yıllarda Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından gerçekleştirilen restorasyon çalışmalarında caminin kalem işleri özenle yenilenirken, renkli vitray pencereleri de yapının estetik kimliğini tamamlayan önemli unsurlar arasında yer aldı.
Halk arasında “Horhor Camii” adıyla da bilinen yapı, bu ismini girişindeki tarihî Horhor Çeşmesi’nden alıyor. Kaynaklarda “Selman Ağa Çeşmesi” ve “Ağa Çeşmesi” adlarıyla da anılan üç cepheli çeşme, camiden bağımsız vakıf gelirleriyle yaşatılmış önemli su yapılarından biri olarak kabul ediliyor.
Avludaki su haznesi biçimindeki şadırvan ise 1840 yılında Tıflızâde Mahmud Ağa tarafından, eşi Fatma Hanım’ın ruhu için yaptırıldı. Bu ayrıntı, caminin farklı dönemlerde hayır sahiplerinin katkılarıyla yaşamaya devam ettiğini gösteriyor.
SARAYIN EN GÜÇLÜ İSİMLERİNDEN BİRİYDİ
Caminin banisi Selman Ağa, II. Bayezid döneminde sarayın en önemli makamlarından biri olan Babüssaade Ağalığı görevini yürütüyordu. Padişahın en yakın devlet görevlileri arasında yer alan Selman Ağa, saray teşkilatında büyük nüfuza sahip isimlerden biriydi.
Caminin haziresindeki mütevazı kabri bugün de görülebiliyor. Mezar taşındaki “ağa sarığı”, onun Osmanlı sarayındaki yüksek makamını simgeleyen dikkat çekici ayrıntılardan biri olarak öne çıkıyor.
Caminin tamamlanmasından yaklaşık iki yıl sonra, 1508 yılında idam edilen Selman Ağa’nın ölüm sebebi kesin olarak bilinmiyor. Bazı tarihçiler bu olayı II. Bayezid ile Şehzade Selim arasındaki siyasi gelişmelerle ilişkilendirse de, bu görüşü kesin biçimde doğrulayan çağdaş Osmanlı belgeleri bulunmuyor. Buna rağmen, yaptırdığı caminin haziresine defnedilmiş olması, yapı ile banisi arasındaki tarihî bağı günümüze kadar taşıyor.
KİM KİMDİR?
Banisi: Selman Ağa (Babüssaade Ağası)
İnşa Tarihi: 1505-1506 (Hicri 911)
Bulunduğu Yer: Üsküdar / İstanbul
Mimari Özellikleri: Tek kubbeli plan, almaşık taş-tuğla duvar örgüsü, erken dönem tuğla minare, Mimar Sinan döneminde gerçekleştirilen onarım, tarihî Horhor Çeşmesi ve 1840 tarihli şadırvan.
Bugünkü Önemi: II. Bayezid döneminin özgün mimari özelliklerini büyük ölçüde koruyabilmiş, erken Osmanlı’dan klasik döneme geçişi yansıtan İstanbul’un önemli tarihî camilerinden biri.
Üsküdar Meydanı’nın kalabalığından birkaç adım uzaklıktaki Selman Ağa Camii, yalnızca bir ibadet mekânı değil; Osmanlı mimarisinin geçirdiği dönüşümü sessizce anlatan beş asırlık bir tarih tanığı. Üsküdar’a yolu düşenler için keşfedilmeyi bekleyen bu mütevazı yapı, kentin en kıymetli saklı miraslarından biri olmayı sürdürüyor.