İdam edilen ilk Şeyhülislâm Ahîzâde Hüseyin efendi neden idam edildi?
Osmanlı tarihinde ilmiye sınıfının en yüksek makamı olan şeyhülislâmlık, 17. yüzyılda yaşanan siyasi çalkantılardan derinden etkilenmektedir. Bu dönemde bazı şeyhülislâmlar kuruluş misyonlarının dışına çıkarak siyasete müdahil olmakta, bu durum onların sık sık azledilmelerine ve hatta katledilmelerine zemin hazırlamaktadır. IV. Murad döneminde yaşayan Ahîzâde Hüseyin Efendi, padişah emriyle idam edilen ilk Osmanlı şeyhülislâmı olarak tarihe geçmektedir.
Ahîzâde Hüseyin Efendi’nin Hayatı ve Kariyeri
Ailesi ve Eğitimi
Ahîzâde Hüseyin Efendi, 1572 yılında dünyaya gelmiştir. Babası, II. Selim devri kazaskerlerinden Ahîzâde Mehmed Efendi’dir. İlk eğitimini tamamladıktan sonra dönemin önemli âlimlerinden Hoca Sâdeddin Efendi’ye intisap ederek 1589 yılında mülâzım olmuştur.
Medrese ve Kadılık Görevleri
Ahîzâde Hüseyin Efendi, kariyerine medrese müderrisliği ile başlamıştır. Sırasıyla İstanbul’daki Sahn-ı Semân (1599), Şehzade (1601), Süleymaniye (1601), Süleymaniye Dârülhadis (1603) ve Hâkāniyye-i Vefâ (1603) medreselerinde müderrislik yapmıştır.
1604 yılında kadılık mesleğine geçiş yapmış ve 1632 yılına kadar Bursa kadılığı, üç kez İstanbul kadılığı, iki kez Anadolu kazaskerliği ve üç kez Rumeli kazaskerliği görevlerinde bulunmuştur. Görevden ayrıldığı dönemlerde ise Rodoscuk, Prevadi, Galata ve Gelibolu kadılıkları kendisine arpalık olarak verilmiştir.
Şeyhülislâmlığa Getirilişi
1632 yılı başlarında sipahilerin ayaklanması ve Hâfız Ahmed Paşa’nın idamıyla sonuçlanan olaylar sırasında dönemin şeyhülislâmı Zekeriyyâzâde Yahyâ Efendi azledilmiş, yerine 10 Şubat 1632’de Ahîzâde Hüseyin Efendi getirilmiştir. Yaklaşık iki yıl sürecek şeyhülislâmlık görevi, onun idamıyla son bulacaktır.
İdam Süreci ve Nedenleri
. İznik Kadısı Olayı
Ahîzâde Hüseyin Efendi’nin idamına giden süreç, IV. Murad’ın 1633 yılı sonlarında Bursa’ya yaptığı seyahat sırasında yaşanan bir olayla başlamıştır. 3 Aralık 1633’te İstanbul’dan yola çıkan padişah, kış şartlarında İznik’e doğru ilerlemiştir. Yolun bozuk ve kardan temizlenmemiş olmasına öfkelenen IV. Murad, İznik Kadısı’nı herhangi bir soruşturma yapmadan idam ettirmiştir.
Karaçelebizâde Abdülâziz Efendi, Ravzat-ül-ebrar adlı eserinde bu hadiseyi şöyle anlatır:
“İznik’e varılacağı gün kadısı bî-cürm ve günâh, cübbe ve destâr ile dervâze hisarda ber-dâr olmak muhtarları oldı.”
İznik Kadısı’nın cübbe ve sarığıyla idam edilmesi, ilmiye sınıfına yönelik ciddi bir saygısızlık olarak algılanmıştır.
Şeyhülislâm’ın Valide Sultan’a Mektubu
İznik Kadısı’nın idam haberi İstanbul’a ulaştığında, Şeyhülislâm Ahîzâde Hüseyin Efendi bu duruma şiddetle tepki göstermiştir. Ulemâya riayet edilmesi gerektiğini vurgulayan Hüseyin Efendi, dönemin nâib-i saltanatı konumundaki Valide Kösem Sultan’a bir tezkire göndermiştir.
Mektubunda şu ifadeleri kullanmıştır:
“Ecdad-ı kiramlarının etmediği şeyden kendilerinin dahi ictinap buyurmaları münasiptir. Kendilerini bedduadan sakınırız; memuldür ki siz kendilerine nasihat buyurup zümre-i ulemanın hayır duasını alasız; zira henüz âlemin herc-ü merc-i sönmeye yüz tutmuşken kıyl-ü kale müeddi olacak ahvalden cenab-ı itilâfetpenahiyi siyanet ederiz.”
Tahtı Hal‘ İddiaları
Ahîzâde Hüseyin Efendi’yi çekemeyen bazı çevreler, onun ulemâ ile birlikte padişahı tahttan indirmek için gizli toplantılar düzenlediği yönünde söylentiler yaymıştır. Bu iddialar Valide Kösem Sultan’a ulaştırılmıştır.
Kösem Sultan, şeyhülislâmın mektubuyla birlikte bu iddiaları da IV. Murad’a ileterek İstanbul’da durumun karışık olduğunu ve acilen dönmesini bildirmiştir. Mektubunda “Benim arslanım, acele üzere gelesiz, cülûs tedbiri için sözler ve cem’iyetler olmaktadır” demiştir.
IV. Murad’ın İstanbul’a Dönüşü ve İdam Kararı
Haberi alan IV. Murad, av mahallinden hemen hareketle Bursa’ya bile uğramadan İstanbul’a doğru yola çıkmıştır. Vakanüvist Naimâ’nın ifadesiyle:
“Tehevvürlerinden bir mertebe sürat üzere revane oldular ki değme at ve adam kendülere refakat edemeyüp cümle âyân ve hüddam dökülüp geriye kaldılar.”
İstanbul’a ulaşan IV. Murad, ilk iş olarak Şeyhülislâm Ahîzâde Hüseyin Efendi ile oğlu İstanbul Kadısı Seyyid Mehmed Efendi’nin Kıbrıs’a sürgün edilmesini emretmiştir. Bostancıbaşı Duçe Mehmed, ikiliyi ayrı gemilere bindirerek yola çıkarmıştır.
Ancak padişahın öfkesi sürgünle yetinmemiştir. Gemiler henüz Çekmece açıklarında iken, bostancıbaşıya bir ölüm fermanı daha gönderilmiştir. Bostancıbaşı, Ahîzâde Hüseyin Efendi’yi gemiden alarak Büyükçekmece civarında bir kumsalda boğdurarak idam etmiştir. Cesedinin bulunmaması için kumsala gömülmüştür. Oğlu Seyyid Mehmed Efendi ise bindiği gemi denize açılmış olduğundan kurtulmuştur.
Mustakımzâde’nin aktardığına göre, idam edilmeden önce şeyhülislâm son kez namaz kılıp dua etmiş, ardından bostancıbaşı tarafından kement atılarak boğulmuştur. Bu olay 7 Ocak 1634 tarihinde gerçekleşmiştir.
İdamın Arkasındaki Siyasi Nedenler
Ahîzâde Hüseyin Efendi’nin idamı, görünürde İznik Kadısı olayına gösterdiği tepki nedeniyle gerçekleşmiş olsa da, daha derin siyasi nedenler içermektedir.
Askerî Ayaklanmalar Dönemindeki Tutumu
Ahîzâde Hüseyin Efendi’nin şeyhülislâmlığa getirildiği dönem, sipahilerin ayaklandığı ve Hâfız Ahmed Paşa’nın idam edildiği bir sürece denk gelmektedir. Bazı kaynaklara göre, idam kararında şeyhülislâmın bu ayaklanma sırasındaki tutumunun ve özellikle IV. Murad’ın kardeşlerini öldürmeyeceğine dair verdiği söze asker adına kefil olmasının da etkili olduğu belirtilmektedir.
Siyaseten Katl ve Meşruiyet Meselesi
Akademik çalışmalarda, Osmanlı padişahlarının mutlak otoritelerini sorgulama veya tahttan indirme teşebbüsünün açık bir “siyaseten katl” sebebi olduğu vurgulanmaktadır. İslâm hukuku devlet başkanına ölüm cezasına hükmetme yetkisi tanımış, Osmanlı padişahları da örfi tasarruflarına dayanarak bu yetkiyi kullanmışlardır. Ahîzâde Hüseyin Efendi’nin tahtı hal‘ için toplantı yaptığı iddiası, bu kapsamda değerlendirilmiştir.
Geleneğin İhlali
Osmanlı geleneğinde ilmiye sınıfına verilecek en ağır ceza sürgün iken, IV. Murad ilk defa bu kuralı çiğneyerek önce bir kadıyı, sonra da bir şeyhülislâmı idam ettirmiştir. Bu durum, ilmiye sınıfında büyük huzursuzluklara sebep olmuş ve ulemanın padişah korkusundan sağlıklı kararlar veremeyeceği endişesini doğurmuştur.
Değerlendirme
Ahîzâde Hüseyin Efendi’nin idamı, Osmanlı siyasi tarihinde bir dönüm noktasıdır. İlmiye sınıfının en üst temsilcisinin padişah emriyle idam edilmesi, devletin yönetim anlayışındaki değişimin somut bir göstergesidir. 17. yüzyılda ilmiye teşkilatındaki bozulmalar ve şeyhülislâmların siyasete artan müdahalesi, kurumun yozlaşmasına zemin hazırlamıştır.
Tarihçi Solakzâde, Ahîzâde Hüseyin Efendi’nin padişahın temayülüne uygun fetvalar verdiğini belirtmekte ve sigara konusundaki fetvasını buna örnek göstererek tenkit etmektedir. Ancak bu tenkide rağmen, Ahîzâde Hüseyin Efendi’nin İznik Kadısı’nın idamı karşısında gösterdiği tepki, ilmiye sınıfının hukuk ve adalet anlayışını koruma çabası olarak değerlendirilmelidir.
4.Murad’ın şeyhülislâmı idam ettirme kararı, padişahın otoritesini pekiştirme çabasının bir parçası olarak görülebilir. Ancak bu karar, uzun vadede ilmiye sınıfı ile padişah arasındaki ilişkilerin gerilmesine ve ilmiye teşkilatının devlet yönetimindeki etkinliğinin azalmasına yol açmıştır.
Sonuç
Ahîzâde Hüseyin Efendi, IV. Murad’ın Bursa seyahati sırasında İznik Kadısı’nı soruşturmasız idam ettirmesine gösterdiği tepki, ardından kendisine yöneltilen tahtı hal‘ hazırlığı yaptığı iddiaları sonucunda 7 Ocak 1634’te idam edilmiştir. Osmanlı tarihinde idam edilen ilk şeyhülislâm olan Ahîzâde Hüseyin Efendi’nin ölümü, ilmiye sınıfına yönelik geleneksel sürgün cezası uygulamasının padişah tarafından ihlal edilmesi açısından da önemlidir. Bu olay, 17. yüzyıl Osmanlı Devleti’nde artan siyasi istikrarsızlık ve yönetim anlayışındaki değişimin somut bir örneğini teşkil etmektedir.
Kaynakça
- İpşirli, Mehmet. “AHÎZÂDE HÜSEYİN EFENDİ”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Cilt 1, s. 548-549. İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 1988.
- Katgı, İsmail. “The Executed Sheik-al Islams in the Ottoman Empire / Osmanlı Devleti´nde Padişahın Emriyle (Siyaseten) Katledilmiş Şeyhülislamlar”. History Studies. doi: http://dx.doi.org/10.9737/historyS748.
- “ŞEYHÜLİSLAM AHİZADE HÜSEYİN EFENDİ NEDEN İDAM EDİLDİ?” Tefekkür Danışmanlık. https://tefekkurdanismanlik.info.tr/mutefekkir-bakis/seyhulislam-ahizade-huseyin-efendi-?MutefekkirId=142.
- “Ahîzâde Hüseyin Efendi”. Vikipedi. https://tr.wikipedia.org/wiki/Ahîzâde_Hüseyin_Efendi.
- Katgı, İsmail. “Osmanlı Devleti’nde Katledilmiş (Maktûl) İlk Şeyhülislâm Ahîzâde Hüseyin Efendi: Hayatı, Kariyeri, Faaliyetleri Ve Katledilmesi”. Hikmet Yurdu Düşünce – Yorum Sosyal Bilimler Araştırma Dergisi. 2013, s. 395-414.