İşgal Güçleri Osmanlı’nın Eğitim Sistemini Felç Etti
Fahri Sarrafoğlu(İstanbul Seyyahı)
İstanbul’un İşgali, Osmanlı İmparatorluğu ve İtilaf Devletleri arasında imzalanan Mondros Bırakışması ile Birinci Dünya Savaşı’nın bu ülkeler arasında sona erdiğinin ilan edilmesinin ardından gerçekleşti. Osmanlı başkenti İstanbul, önce 13 Kasım 1918, sonra 16 Mart 1920’de olmak üzere iki kez işgal edildi. İlk işgalde, İstanbul’un önemli ve stratejik noktaları kontrol altına alındı ancak idareye el konulmadı; ikinci işgal ile idareye el konuldu. Evet, işte ne olduysa bu ikinci işgalde oldu.
Askerî karargâh, depo, tutukevi: İstanbul’da onlarca okul ya kapatıldı ya da işgal kuvvetlerine tahsis edildi
Galatasaray Lisesi Taksim Kışlası’na Taşındı. İstanbul Sultanisi (günümüzde Galatasaray Lisesi), işgal güçlerinin talimatıyla Fransız Mektebi binasından çıkarılarak Taksim Kışlası’na taşınmak zorunda kaldı. Bu olay, işgal kuvvetlerinin okul binaları üzerindeki keyfi tasarruf yetkisini açıkça ortaya koydu.
Harp Okulu Binası Tamamen İşgal Altına Alındı
Mekteb-i Harbiye, 1919 Eylül’ünde hâlâ işgal kuvvetlerinin kontrolünde olduğu için açılamadı. Osmanlı’nın en önemli askerî eğitim kurumu, bir dönem savaş boyunca kapalı kaldı.
Mühendis Mektebi ve Kadıköy Sultanisi Eğitimi Durdurdu
Mühendis Mekteb-i Âlisi’nin binası işgal edildi ve okul eğitime ara vermek zorunda kaldı. Kadıköy Sultanisi de binasının askerî amaçla kullanılması üzerine iki kez yer değiştirdi; öğrencilerinin bir kısmı Nişantaşı Sultanisi’ne nakledildi.
Beyoğlu İngiliz Kız Okulu Karargâha Dönüştürüldü
İşgal Kuvvetleri Komutanı Sir Henry Maitland Wilson, karargâhını bu okul binasına kurdu. Okul tamamen askerî üs hâline getirildi.
Kuleli Askeri Lisesi Tutukevi ve Kışlaya Çevrildi
İngiliz birlikleri Kuleli Askeri Lisesi’ni tamamen boşaltarak burayı askerî kışla ve tutukevi olarak kullandı. Osmanlı’nın en köklü askerî okullarından biri, bir süreliğine savaş esirlerinin tutulduğu bir merkeze dönüştü.
Tıbbiye Binası Askerî Hastane Yapıldı
Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane’nin Haydarpaşa’daki kompleksi İngilizler tarafından işgal edilerek askerî hastaneye dönüştürüldü. Osmanlı’nın modern tıp eğitiminin merkezi fiilen kapanmış oldu.
Darülfünun’un Bazı Binalarına El Konuldu
Zeynep Hanım Konağı başta olmak üzere Darülfünun’a (İstanbul Üniversitesi) ait bazı derslik ve ek binalar işgal güçleri tarafından kullanıma alındı. Üniversite eğitimi ciddi şekilde aksadı.
Çapa Öğretmen Okulu Depo Olarak Kullanıldı
Çapa Darülmuallimini’nin bazı bölümleri işgal kuvvetleri tarafından lojistik depo ya da askerî amaçlarla kullanıldı. Eğitim faaliyetleri dar alana sıkıştırıldı.
Yetimhaneler Boşaltıldı, Askerî Kullanıma Açıldı
İstanbul’daki Darüleytamların (yetimhanelerin) birçoğu işgal güçleri tarafından boşaltıldı. Savaş yetimlerinin barındığı bu yapılar askerî birlikler tarafından tahliye edilerek kullanıldı.
İdadiler ve Rüşdiyeler Karakol Olarak Tahsis Edildi
İstanbul’un çeşitli semtlerindeki çok sayıda ortaokul ve lise binası, bulundukları bölgelerdeki işgal birlikleri tarafından karakol veya askerî konaklama merkezi olarak kullanıldı.
Taşra Öğretmen Okulları Sınır Kayıplarıyla Kapanmaya Zorlandı
Mondros sonrası değişen sınırlar nedeniyle birçok taşra Darülmuallimini işgal bölgelerinde kalarak kendiliğinden kapandı. Öğretmen yetiştirme sistemi dağılma noktasına geldi.
Mülkiye Mektebi Ekonomik Kriz Nedeniyle Kapandı
Doğrudan bir işgal kararı olmamakla birlikte, savaşın ve işgal döneminin ağır ekonomik koşulları nedeniyle Mülkiye Mektebi 1915–1918 arasında kapalı kaldı.
Eğitim Felç Oldu, Bir Nesil Kayboldu
Ele geçirilen ve kapatılan okulların listesi, işgalin eğitim hayatına yalnızca fiziki değil, idari ve psikolojik açıdan da büyük zarar verdiğini gösteriyor. İstanbul’un en seçkin kurumlarından askeri liselere, Darülfünun’dan yetimhanelere kadar onlarca yapı işlevsiz hâle geldi. Eğitimin ciddi ölçüde aksadığı bu dönemde bir nesil, okulsuz ve öğretmensiz bırakıldı. Bu sistemli tahribat, Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşundan sonra millî ve laik bir eğitim sistemini yeniden inşa etme ihtiyacının da en önemli nedenlerinden birini oluşturdu.
Kaynak
Millî Mücadele Dönemi Basınında Eğitim (1918-1922)
Yazar: Kübra Atıcı
Tür: Yüksek Lisans Tezi
Üniversite: İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi
Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
Danışman: Doç. Dr. Nilgün Nurhan KARA
Yayın Yılı: 2025