Fahri Sarrafoğlu — İstanbul Seyyahı
Osmanlı topçuluğu, sadece savaş meydanlarının değil, diplomasi ve kültür tarihinin de en dikkat çekici miraslarından biridir.
Nice fetihte gürleyen tunç toplar, zamanla imparatorluğun siyasî jestine dönüşmüş; kimi Avrupa saraylarına hediye edilmiş, kimi anıtlara şekil vermiş, kimisi de bugün dünyanın büyük müzelerinde “Osmanlı hatırası” olarak sergilenir hâle gelmiştir.
Peki, hiç merak ettiniz mi, bu toplar şimdi nerede ve nasıl bir hikayeleri var? İşte sizler için derledik :
Osmanlı’nın Avrupa’ya Hediye Ettiği Toplar
- İngiltere’ye 1857’de işlemeli bir tunç top gönderildi.
- 1868’de II. Mehmed döneminde dökülen iki parçalı ünlü Çanakkale Topu, Sultan Abdülaziz’in Avrupa seyahati sırasında Kraliçe Viktorya’ya hediye edildi.
- Rodos, Simi ve çevre adalardan çıkarılan 7–8 adet eski top, İngilizlerin talepleri doğrultusunda gönderildi.
- Fransa’ya 1861’de Rodos Şövalyeleri dönemine ait 12 tunç top hediye edildi.
- Ardından Kıbrıs Magosa’daki I. François devri, yeşil tunçtan 3,45 metrelik top Paris’e gönderildi.
- Avusturya’ya Rodos’ta bulunan 11 Alman imalatı top verildi.
- İtalya’ya Kıbrıs’ta ele geçen 7 büyük top hediye edildi.
Bu Toplar Bugün Nerede Sergileniyor?
- Çanakkale Topu: İngiltere Portsmouth’taki Fort Nelson Müzesi.
- Rodos’tan gönderilen 12 top: Paris Askerî Müzesi (Musée de l’Armée).
- Magosa’daki I. François topu: Fransa’nın silah koleksiyonu.
- Whitehall’daki Horseguards Parade bahçesinde: 1524 tarihli Osmanlı topu (1801 Mısır Seferi ganimeti).
- Greenwich — Cutty Sark yakınlarında: Kınalıada’dan götürülen III. Selim devri bir top.
- Rusya, Avusturya, İtalya ve Hollanda’daki askerî müzelerde de çok sayıda Osmanlı topu bulunmaktadır.
Topların Eritilmesi ve Para Basımı
-
- yüzyılda Osmanlı ordusu çelik, yivli toplara geçtiği için eski tunç toplar hurda malzemeye dönüştürüldü.
- Yeni topların dökümü için gerekli tunç alaşımı, eski topların eritilmesiyle sağlandı.
- Bazı parçalar hazineye gelir amacıyla satıldı; bazıları ise sikke basımı için kullanıldı.
- General Lefroy’un Çanakkale’de gördüğü dört atik toptan üçü, Armstrong toplarının masrafı için eritilmişti.
Bugün İstanbul’da Eski Toplar Var mı?
- Harbiye Askerî Müzesi,
- Topkapı Sarayı surları ve avluları,
- Rumeli ve Anadolu Hisarları çevresinde çok sayıda Osmanlı topu sergilenmektedir.
- Bunlar İstanbul’un askerî hafızasının yaşayan parçalarıdır.
Osmanlı Toplarının Özelliği Neydi?
- Çanakkale Topu’nun alaşımı %90 bakır – %10 kalay oranına yakın olup dönem için ideal tunç bileşimi sayılır.
- Osmanlılar uzun süre granit ya da mermer gülle atan büyük kalibreli bombardları tercih etti.
- Demir gülle kullanımına, demir madeninin sınırlılığı nedeniyle daha geç geçildi.
- Baron de Tott’un kaydına göre granit gülle denize çarpıp üçe ayrılmış, parçalar karşı dağlarda kaya koparacak güç üretmiştir.
- Bu teknik güç ve estetik işçilik, Osmanlı toplarını Avrupa müzelerinin en değerli parçalarından biri hâline getirmiştir.
İngiltere Neden Bu Kadar Israrcıydı?
- General Lefroy, gördüğü topların peşini bırakmamış; İngiliz elçiliği aracılığıyla sürekli baskı kurmuştur.
- Bir topa karşılık iki Armstrong topu verme teklifi yapılmıştır.
- İngiltere’nin amacı, topları müzelerinde imparatorluk vitrini hâline getirmekti.
- Bu toplar, Avrupa’da “Doğu’dan getirilen tarihî güç sembolleri” olarak görülüyordu.
Toplar İngiltere’ye Neden Verildi?
- İngilizlerle dostluk ilişkilerini güçlendirmek,
- Osmanlı–İngiliz modern silah işbirliğini artırmak,
- Avrupa kamuoyunda Osmanlı lehine imaj oluşturmak,
- Karşılığında Armstrong toplarının alınması.
Topların Kitabeleri ve Duâlar
- Osmanlı toplarının üzerinde yalnızca teknik bilgiler değil, duâlar, hamd ifadeleri ve besmeleler de bulunurdu.
- “Nasrun minallahi ve fethun karîb”,
- “Bismillahirrahmanirrahim”,
- Sultanın hayır duası,
- Döküm tarihi ve dua cümleleri en sık rastlanan ifadelerdir.
- Kraliçe Viktorya’ya giden Çanakkale Topu’nun kitabesi, İngiliz elçiliğince Sir James Redhouse’a tercüme ettirilmiştir.
- Bu yazılar, topun kimliğini belirleyen en önemli unsurlardı; Avrupa müzeleri için eserin “hikâyesini” tamamlayan işaretler olarak görülürdü.
Topların Anıtlara Dönüştüğü Sıra Dışı Hikâyeler
- Trafalgar Meydanı’ndaki Nelson Anıtı’nın dört bronz levhası, 1839 Aden Limanı kuşatmasında ele geçirilen ve Kanûnî Sultan Süleyman devrine ait Osmanlı toplarının eritilmesiyle yapılmıştır.
- Bu toplar savaş nesnesi olmaktan çıkıp İngiliz tarihinin en görkemli meydanında bir amiralin zaferini temsil eden sanat eserlerine dönüşmüştür.
İlginç Notlar
- Horseguards Parade’deki Osmanlı topunun üzerinde Nil timsahı kabartmaları bulunur; bu, topun Mısır Seferi’nden getirildiğini gösterir.
- Greenwich’teki top, Kınalıada’dan götürülmüş olup bugün İngiliz deniz mirasının bir parçası gibi sergilenmektedir.
- Paris’teki d’Aubusson bombardı, yaklaşık 3 tonluk ağırlığıyla hâlâ Orta Çağ ateşli silah teknolojisinin en nadir örneklerindendir.
- Rodos’tan Fransa’ya gönderilen topların taşınması sırasında askerlere III. Napolyon tarafından para dağıtılması, diplomasi tarihinin sıra dışı vakalarındandır.
- Simi Adası’na Afrika kıyılarından getirilen atik toplar, Akdeniz’in adeta “antik top avcılığı”nı andıran bir macerası olarak kaydedilmiştir.
İmparatorluğun Sessiz Şahitleri
- Osmanlı topları yalnızca birer harp aleti değildir; diplomasi, teknoloji, estetik ve kültürel hafıza açısından büyük anlam taşırlar.
- Bugün Avrupa müzelerinde gururla sergilenen birçok top, aslında imparatorluğun heybetli geçmişinin sessiz tanıklarıdır.
- Bazıları eritilerek anıtlara dönüşmüş, bazıları üzerlerindeki duâlarla Osmanlı’nın ruhunu uzak diyarlara taşımıştır.
- Her biri, İstanbul’un ve Osmanlı dünyasının asırlar boyunca biriktirdiği mühendislik ve sanat mirasının kıymetli birer yadigârıdır.
Kaynak:
Hakan Yazar – Hüseyin Yılmaz, Avrupa Devletlerine Hediye Edilen Erken Dönem Osmanlı Topları, Kadim, 2025.