KİLİSELERDEN TEKKELERE: İSTANBUL’UN MANEVÎ DÖNÜŞÜMÜ

Posted by fahri Ocak 11, 2026

Fetih Sonrası Tarihin Emanetine Sahip Çıkıldı
Fahri Sarrafoğlu – İstanbul Seyyahı

1453 yılında Osmanlı ordusunun İstanbul’u fethi, yalnızca bir yönetim değişikliği değil; dinî, sosyal ve mimari açıdan köklü bir dönüşümün başlangıcı oldu. Fatih Sultan Mehmet’in “imar ve iskan” politikası doğrultusunda, özellikle sur içindeki Bizans yapıları İslami kurumlara dönüştürüldü. Kiliselerin camilere çevrilmesi bu dönüşümün bir yönünü oluştururken, pek çok yapı da tekke, medrese ve zaviye olarak yeniden işlev kazandı.

Bu süreç sadece fiziksel yapıları değil, şehrin ruhunu da değiştirdi. İstanbul’un yeni kimliği, tasavvufi hayatla şekillenen bu kurumlarla oluştu. Fethin hemen ardından tekkeler, hem manevî merkezler hem de sosyal hizmet alanları olarak faaliyete geçti. Eğitim, misafirhane, aşevi ve zikir gibi pek çok işlevi bünyesinde barındıran bu yapılar, Osmanlı şehir modelinde hem dinî hem de toplumsal düzenin ayrılmaz parçası hâline geldi.

Tekkeler: Tasavvufun Yeni Merkezleri

Namık Kemal Üniversitesi İlahiyat Fakültesi öğretim üyesi Dr. Fatih Köse’nin akademik çalışmasına göre, fetihten sonra İstanbul’daki en az 18 Bizans kilisesi tekkeye dönüştürülerek hizmet vermeye başladı. Bu yapılar, yalnızca mimari değil; dini hayatın örgütlenmesi, halkın İslamlaşma süreci ve Osmanlı şehir dokusunun yeniden inşasında da önemli rol oynadı.

Aynı zamanda bu dönüşüm, iki medeniyetin mimari mirasının buluştuğu bir sentez ortaya koydu. Bizans estetiği ile Osmanlı eklemeleri birleşerek, İstanbul’un bugünkü mimari kimliğinde iz bırakacak eserler meydana getirdi.

18 Yapının Hikâyesi ve Günümüzdeki Durumu

  • Akşemseddin Tekkesi (Zeyrek Camii): Fatih Sultan Mehmet’in hocası Akşemseddin’in kısa süre kaldığı bu yapı, Halvetîliğin Şâbânî koluna bağlanmıştır. Bugün cami olarak hizmet vermekte, UNESCO Dünya Mirası Listesi’ndedir.

  • Kalenderhane Camii: İstanbul kuşatmasında görev alan Kalenderî dervişlerine vakfedilmiştir. Vakfiyesinde sema meclisleri, Mesnevi okunması ve yoksullara yemek verilmesi gibi şartlar yer alır. Hâlen cami olarak kullanılmaktadır.

  • Yıldız Dede Tekkesi (Necmeddin Dede): Fetihe katılan velilerden Yıldız Dede adına kurulmuştur. Tekke binası günümüze ulaşmamış, sadece türbe ve hazire ayaktadır.

  • Etyemez Tekkesi (Mirza Baba/Karabacak Veli): Buharalı bir şeyh tarafından Bizans mabedi kalıntısı üzerine kurulmuştur. 18. yüzyıldan itibaren Sa’dî tarikatına ev sahipliği yapmıştır. 1950’lerde yıkılmış, yerine Samatya SSK Hastanesi yapılmıştır.

  • Haydarhane Tekkesi: II. Bayezid devrinde Alemdar Ali Haydar Dede tarafından eski bir kilise yerine inşa edildiği rivayet edilmektedir. Kadirîliğin Müştakiye koluna bağlanmıştır. 1970’lerde yıkılmış, yerine İstanbul Üniversitesi Türkiyat Enstitüsü yapılmıştır.

  • Sivasî Tekkesi Mescidi (Yavsı Baba Tekkesi): Şeyhülislam Ebussuud Efendi’nin babası tarafından kurulmuştur. Bayramî ve daha sonra Halvetîliğin Sivasî ve Sünbülî kollarına hizmet etmiştir. Günümüzde yalnızca türbe kalıntıları mevcuttur.

  • Toklu İbrahim Dede Tekkesi: Sahabe Ebu Şeybetü’l-Hudrî’nin türbesine türbedar olarak atanan Toklu İbrahim Dede tarafından fetihten hemen sonra kurulmuştur. 1929’da büyük ölçüde yıkılmıştır.

  • Şeyh Murad Mescidi (Yeni Tekke): Eski bir Bizans kilisesinden camiye çevrilmiş, 1882’de Rifâî tekkesi olarak yeniden inşa edilmiştir. 1918 yangınında tamamen yok olmuştur.

  • Sancaktar Hayreddin Tekkesi: Hıristiyanlık dönemine ait mezar şapeli, Fatih’in sancaktarı Hayreddin adına mescide ve ardından tekkeye dönüştürülmüştür. Kadirî, Rifâî ve Sa’dî tarikatları tarafından kullanılmıştır. Bugün camidir.

  • Sünbül Efendi Tekkesi (Koca Mustafa Paşa): II. Bayezid döneminde Hagios Andreas Manastırı’nın cami ve tekkeye çevrilmesiyle kurulmuştur. Halvetîliğin Sünbülî kolunun merkezi olmuştur. Hâlen camidir ve ziyaretgâhtır.

  • Sinan Erdebilî Tekkesi: 1519’da Ayasofya yakınlarında kurulmuş, Halvetîliğin Sünbülî koluna bağlıdır. Yapı ayakta durmaktadır ancak tekke işlevini yitirmiştir.

  • İmrahor Tekkesi (İlyas Bey Camii): Studios Manastırı’nın cami ve tekkeye çevrilmesiyle oluşturulmuştur. Bugün harabe hâlindedir.

  • Şeyh Süleyman Tekkesi: 1498’de mezar binasından tekkeye dönüştürülmüş, 1756 yangınından sonra yenilenmiştir. Günümüzde camidir.

  • Fenari İsa Camii: Konstantinos Lips Manastırı üzerine inşa edilmiştir. 17. yüzyılda Halvetîliğe bağlı bir tekke olmuştur. Hâlen cami olarak faaliyettedir.

  • Küçük Ayasofya Tekkesi: Sergios ve Bakhos Kilisesi’nin dönüştürülmesiyle oluşturulmuştur. Celvetîliğin önemli merkezlerindendir. Külliyesiyle birlikte korunmakta, cami olarak kullanılmaktadır.

  • Muhsine Hatun Tekkesi: Sadrazam İbrahim Paşa’nın eşi Muhsine Hatun tarafından Mimar Sinan’a yaptırılmıştır. Çeşitli tarikatlara ev sahipliği yapmıştır. Günümüzde sadece mescit ve şadırvanı ayaktadır.

  • Kariye Camii (Ebu Said el-Hudrî Tekkesi): Khora Manastırı, fetihten sonra cami ve tekke olarak kullanılmıştır. Günümüzde müze olarak hizmet vermektedir. Mozaik ve freskleriyle dünyaca tanınmaktadır.

  • Kefeli Mescidi: Bizans döneminde manastır yemekhanesi olduğu sanılan yapı, 18. yüzyılda cami ve Nakşibendî tekkesi olarak kullanılmıştır. Hâlen camidir.

Tekke Kapanmaları ve Sonrası

1925’te çıkarılan Tekke ve Zaviyelerin Kapatılması Hakkındaki Kanun ile bu yapılar kapatıldı. Bu düzenlemenin ardından 18 yapının durumu şöyle şekillendi:

  • 8 yapı cami olarak hizmet vermeye devam etmektedir.

  • 2 yapı müze olarak kullanılmaktadır.

  • 1 yapı harabe durumundadır.

  • 7 tekke yapısı tamamen ortadan kalkmıştır.

Kültürel Katmanlar Arasında Bir Dönüşüm

Osmanlı şehir planlamasında tekkeler; ibadet, barınma, eğitim ve sosyal yardım gibi işlevleri bir arada sunan çok yönlü yapılardı. Bu yapılar, halkın sosyal dayanışma ihtiyacını karşılamalarının yanı sıra, Bizans mirası ile Osmanlı mimarisinin birleştiği özgün örnekler olarak da dikkat çeker. İstanbul’un bugünkü mimari dokusu, bu çok katmanlı geçmişin izlerini taşımaktadır.

Notlar ve Kaynaklar

  • UNESCO Dünya Mirası Statüsü: Zeyrek Camii ve çevresi, 1985’te UNESCO tarafından İstanbul’un Tarihî Alanları kapsamında Dünya Mirası ilan edilmiştir.

  • Çift Fonksiyonlu Yapılar: Dönüştürülen yapılar yalnızca tekke değil, aynı zamanda eğitim, barınma ve yardımlaşma merkezleri olarak da işlev görmüştür.

  • Tekkelerin Şehir Planlamasındaki Rolü: Osmanlı modelinde tekkeler, sadece dinî değil, aynı zamanda kültürel ve ekonomik merkezlerdir.

  • Dini Mimari Sentez: Bizans yapılarına Osmanlı eklemeleri, İstanbul’un eşsiz mimari dokusunu oluşturmuştur.

Kaynakça

Bu haber, Namık Kemal Üniversitesi İlahiyat Fakültesi öğretim üyesi Dr. Fatih Köse’nin “İstanbul’da Tekke Olarak Kullanılan Roma ve Bizans Kilise Yapıları” başlıklı akademik makalesine dayanmaktadır.
Kaynak: Tasavvur: Tekirdağ İlahiyat Dergisi, 2018, Cilt 4, Sayı 2, s. 840–874