Fahri Sarrafoğlu/İstanbul Seyyahı
İstanbul’un Hat Tarihi Açısından Önemli Haziresi: Merkez Efendi Haziresi ve Külliyesi aynı zamanda UNESCO Dünya Mirası Listesinde yer alıyor.
İstanbul’un hazirelerini gezmeye devam ediyoruz. Merkez Efendi Haziresinin hat tarihimiz açısından çok çok önemli olduğunu bilmiyordum bende sizler gibi yeni öğrendim. Burada bulunan mezar taşlarının büyük bir kısmını aşağıda detayını vereceğim çok ünlü Osmanlı dönemi hattatları yazmış. Bu yazıyı yazarken oldukça heyecanlandım ki sizlerle acele olarak paylaşıyorum. İşte detaylar:
HATIRALAR TAŞLARA KAZINMIŞ
İstanbul’un kalbinde, surların gölgesinde sessizce zamana direnen bir külliye yer alır: Merkez Efendi Külliyesi ve onun çevresini kuşatan zarif haziresi. Yalnızca bir mezarlık değil, aynı zamanda Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan bir hatırat sahnesi olan bu alan; içinde yatan ilim, sanat ve siyaset insanlarıyla İstanbul’un hafızasını taşır. Her biri ayrı hikâye anlatan mezar taşları, üzerlerindeki zarif hatlarla sadece ölümün değil, estetiğin ve maneviyatın da izlerini yansıtır.
Külliyenin Tarihçesi ve Gelişimi
Merkez Efendi (Musa bin Muslihiddin, ö. 1552), Halvetiyye tarikatının Sünbülî kolunun önemli şeyhlerindendir. Sünbül Efendi’nin vefatı sonrası 23 yıl Halvetî-Sünbülî şeyhi olarak görev yapmış ve yaptırdığı tekke bahçesine defnedilmiştir. Zaman içinde Şah Sultan’ın vakfiyesi ve Mimar Sinan’ın katkılarıyla cami, hamam, tekke, tevhidhâne, çilehane, derviş hücreleri, mutfak, selamlık, türbe ve hazireden oluşan büyük bir külliyeye dönüşmüştür. Merkez Efendi Haziresi, XVIII. yüzyılın ortalarından itibaren defin alanı olarak kullanılmaya başlanmış, başlangıçta bir tekke haziresi iken zamanla farklı meslek ve sınıflardan kişilerin defnedildiği geniş bir mezarlık halini almıştır. Mezarların yaklaşık yarısı Cumhuriyet dönemine aittir.
UNESCO Dünya Mirası Kapsamında
Merkez Efendi haziresi, 1985’te UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne giren “İstanbul’un Tarihi Alanları” bileşeninin önemli bir parçası olan İstanbul Kara Surları içinde yer alır. 1995’te sit alanı ilan edilen bölge, mimari ve kültürel peyzaj unsurlarının korunmasında örnek bir alan olarak kabul edilmektedir.
Hat Sanatının Sessiz Tanıkları
Hazire, İstanbul’un hattat imzalı mezar taşları açısından en zengin noktalarından biridir. Yaklaşık üç yüzyıllık kullanımıyla toplam 224 mezar içeren hazirede, 26 adet hattat imzalı kitabe tespit edilmiştir. Bu, tüm mezarların yaklaşık yüzde 11’ine denk gelmektedir. XVIII. yüzyıl sonlarında ünlü hattat Yesârî Esad Efendi ile başlayan mezar taşlarına imza koyma geleneği, burada sonraki dönem hattatları tarafından da sürdürülmüştür.
İmzalı Mezar Kitabelerinden Önemli Hattatlar:
- Hattat Mahmud Cemâleddin (ö. 1829)
- Hattat Sâmî Efendi (ö. 1912)
- Hattat Emin Efendi (ö. 1855/1896? – Kesin tarih kaynaklarda net değildir)
- Hattat Nuri ile Sû’ud (ö. 1948)
(Bazı taşlardaki imzalar zamanla aşınmış ve okunamaz durumdadır) [Sürün, M.].
Zamana Yayılan Definler:
- En Eski (1742): Eş Şeyh Mehmed Efendi’nin halifesi Şerîfe Emine Bacı’nın mezarı.
- En Yeni (19 Mart 2021): Suriyeli âlim Muhammed Ali es Sabuni
Hazirede Yatan Tanınmış İsimler
Hazire, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan geniş bir yelpazede önemli şahsiyetlere ev sahipliği yapar.
- Abdülhak Şinasi Hisar(1888–1963) – Türk yazar
- Abdullah Cevdet(1869–1932) – Hekim, yazar, siyasetçi
- Halide Edip Adıvar(1884–1964) – Yazar, siyasetçi, akademisyen
- Hamdullah Suphi Tanrıöver(1885–1966) – Devlet adamı, yazar
- Hulusi Yazgan(1868–1940) – Hattat
- Necmettin Erbakan(1926–2011) – Devlet adamı, mühendis, akademisyen (Eşi Nermin Erbakan (1943–2005) da burada yatmaktadır)
- Sabahattin Eyüboğlu(1908–1973) – Yazar, akademisyen, çevirmen
- Sadettin Kaynak(1895–1961) – Besteci
- Suna Pekuysal(1933–2008) – Oyuncu, seslendirme sanatçısı
10.Toktamış Ateş (1944–2013) – Akademisyen, yazar
Hat Sanatı Açısından Öne Çıkan Özellikler:
- Dönem Çeşitliliği: Hem Osmanlı hem de Cumhuriyet dönemlerine ait imzalı taşlar bulunur.
- Hattat Yoğunluğu: 11 farklı hattatın toplam 26 imzası tespit edilmiştir.
- İmza Geleneği: Hattat isimleri genellikle taşların son satırında “ketebehû” (onu yazdı), “harrerehû” (onu yazdı/tertip etti) gibi ifadelerle belirtilmiştir.
GELECEK NESLE BİR EMANET BURASI
Merkez Efendi Haziresi, üç yüzyılı aşan tarihi, içinde barındırdığı çok sayıda hattat imzalı vesika ve farklı dönemlerden önemli şahsiyetlerin son istirahatgâhı olmasıyla, İstanbul’un en önemli hat sanatı ve mezar kültürü merkezlerinden biridir. UNESCO koruması altındaki bu bölge, sadece dini değil, sanat ve kültür tarihimiz bakımından da eşsiz bir hazine niteliği taşımaktadır.
Hazire Nedir? (Kısa Bilgi)
Hazire, cami, tekke, türbe veya külliye gibi dinî yapıların çevresinde oluşan, genellikle seçkin kişilerin defnedildiği mezarlık alanlarıdır. Osmanlı’da özellikle din, sanat ve ilim insanları için ayrılan bu alanlar, mezar taşlarının sanat değeriyle de mimari ve epigrafik (yazıt bilimi) açıdan büyük öneme sahiptir.
Merkez Efendi Kimdir?
Asıl adı Musa bin Muslihiddin olan Merkez Efendi (ö. 1552), Halvetiyye tarikatının Sünbülî koluna mensup büyük bir mutasavvıftır. Manisa’da doğmuş, İstanbul’a gelerek Sünbül Efendi’nin dergâhında yetişmiştir. Vefat eden şeyhinin ardından 23 yıl boyunca Halvetîliğin İstanbul’daki önde gelen temsilcisi olmuş, özellikle tıbbi otlar ve şifalı karışımlar konusundaki bilgisiyle halk arasında büyük saygı kazanmıştır. Merkez Efendi, Zeytinburnu’ndaki tekkesinin bahçesine defnedilmiş ve ardından külliyesi inşa edilmiştir.
Kaynaklar:
- Sürün, Mustafa.“İstanbul Merkez Efendi Külliyesi Haziresi Hattat İmzalı Mezar Taşları” (Makale veya Bildiri – Kesin kaynak tipi belirtilmemiş ancak temel veriler bu çalışmadan alınmıştır).
- Akansu, Didem.“Osmanlı Dönemi Mezarlıkların Mimari Koruma Bağlamında Değerlendirilmesi: İstanbul Merkez Efendi Mezarlığı Örneklemi” (Makale veya Tez – Mimari koruma bağlamında referans).
- Kültür Envanteri:“Merkez Efendi Camii Haziresi, Zeytinburnu”. Erişim: https://kulturenvanteri.com/yer/merkez-efendi-camii-haziresi-zeytinburnu/
- Türbeler.org:“Merkez Efendi Haziresi”. Erişim: https://turbeler.org/detay/814-merkezefendi-haziresi
- UNESCO:“Historic Areas of Istanbul”. Erişim: https://whc.unesco.org/en/list/356 (Resmi Liste).
- Wikipedia:“Merkez Efendi Mezarlığı” maddesi ve ilgili şahsiyet maddeleri (2023). (Tanınmış kişiler listesi için temel kaynak, bilgiler diğer kaynaklarla da örtüşmektedir).
- Açık Erişim – İstanbul Hukuk Üniversitesi (İHÜ):ihu.edu.tr (Mezar sayısı ve dönem dağılımı için referans gösterilen platform, ancak belirli bir yayın linki verilmemiştir).
- Haber Kaynakları (Muhammed Ali es-Sabuni defin tarihi için):Reddit, Yeni Asya, Son Dakika. (19 Mart 2021 tarihli haberler).
