İş dünyasının İstanbul’a yaptırdığı ilk kütüphane
Fahri Sarrafoğlu (İstanbul Seyyahı)
İstanbul Taksim’de farklı mimarisi ile dikkat çeken bir kütüphanemiz var. İstanbul Atatürk Kitaplığı. İstanbul’da Osmanlı döneminde elbette birçok kütüphane vardı ama Cumhuriyeti dönemi İstanbul’da yapılan ilk kütüphane özelliğini taşıyor. Atatürk Kitaplığı, İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kütüphane ve Müzeler Müdürlüğü’ne bağlı olarak İstanbul Gümüşsuyu’nda adına gerçekten yakışan yapısında hizmet veren bir halk kütüphanesidir. Bu kitaplığın yapılması kısa sürmüş ama hizmete girmesi biraz zaman almıştır. Bina 30 ayda yapıldı 5 yılda açılışı yapılamadı. Niye mi? İşte detaylar:
OSMANLI’DA İLK ÖZEL KÜTÜPHANELERİN BAŞLANGICI
Osmanlı İstanbul’unda da benzer bir seyir olmakla birlikte, ilk bağımsız kütüphane yapısı, 1667 yılında Köprülü Fazıl Ahmet Paşa zamanında Fatih’te inşa edilmiştir. Bu kütüphane Osmanlı Devleti’nin ilk halk kütüphanesi olma özelliğini taşımakla birlikte, günümüzde İstanbul Köprülü Yazma Eserler Kütüphanesi olarak hizmet vermektedir.
VEE İLK BELEDİYE KÜTÜPHANESİ AÇILIYOR
“İstanbul’un ilk belediye kütüphanesi 1924 yılında Şehremaneti Dairesi’nde oluşturuldu. 1929 yılında Şişli Atatürk Evi’nde toplanmaya başlayan ve 1931’de Beyazıt Medresesi’ne taşınan koleksiyon, 1939’da medrese binasında Belediye Müzesi ve Kütüphanesi adıyla kullanıma açıldı. Kurucuları arasında Süheyl Ünver, Osman Nuri Ergin, Fuat Köprülü gibi isimlerin olduğu İnkılâp Müzesi ve Kütüphanesi 1939’da hizmet vermeye başlamıştır.
SIĞMAYAN KİTAPALR VE 50. YILA ÖZEL YENİ BİR BİNA TEMELİ
Bağışlarla ve satın alınan kitaplarla büyüyen kütüphane 1960’lara gelindiğinde medreseye de sığmaz. Zamanla ve Atatürk Kitaplığı’nın günümüz binasında devam eden anlatısı böylelikle Cumhuriyet’in 50. yılına uzanmaktadır. Koç Vakfı’nca temeli 1973 yılında Cumhuriyet’in yarım asırlık kuruluş yıldönümü etkinlikleri kapsamında temeli atılır ve 2 Kasım 1976’da Ahmet İsvan’ın başkanlığı döneminde belediyeye devredilir.
KÜTÜPHANENİN AÇILIŞI NEDEN BEŞ YIL BEKLEDİ?
Taksim’deki bina 2 Kasım 1976 da bitmesine rağmen ve sözleşmeye göre 90 günde kütüphanenin açılışı yapılmasına rağmen ancak 3 Mart 1981 gününden itibaren kütüphane olarak hizmet vermeye başlar.
*Yolu mühendisler yapar kitaplığı kütüphaneciler kurar*
Hoş holding tarafından 19 Ekim 1973 tarihinde temeli atılan kütüphane binası 30 ay içinde tamamlanmış ancak İstanbul’un yeni belediye başkanı Ahmet İsvan kütüphanenin işletme sorununu belediyenin sınırlı kaynakları ile çözülemeyeceğini bildirmiştir. Başkan belediyeyi işletme sorununun dışında bırakacak birkaç çözüm yolu önermişse de daha fazla gecikmek istemeyen Koç holding yetkilileri belediye tekrar başvurmuş Temmuz 1976’da binanın geçici kabulü gerçekleştirilmiş, 2 Kasım 1976 yılında yapılan bir törenle bina belediye yönetimine teslim edilmiştir. Binanın kesin kabulü ise bir sonraki belediye başkan Aytekin Kotil döneminde, 1978 yılında gerçekleşmiştir. Fakat kütüphanenin işletme sorunu 1980 yılına kadar çözülememiştir. Kütüphane Beyazıt devlet kütüphanesinin 3 Mart 1981’de Atatürk kitaplığına taşınmasının hemen ardından 24 Nisan 1981 tarihinde hizmete açılabilmiştir. Jale Baysal Atatürk kitaplığının bu 10 yıllık (1971-1981) “kuruluş” öyküsünü, yolu mühendisler yapar kütüphaneyi kütüphaneciler kurar diyemeyen iyi niyetli insanların bir öyküsü olarak nitelendirmiştir.
GELENEKSEL VE MODERN MİMARİYİ BİRLEŞTİREN MİMARİ
Yapı, Cumhuriyet mimarisi açısından özellikle tasarım boyutuyla birlikte önemli bir yere sahiptir ,Atatürk Kitaplığı’nın, Sedad Hakkı’nın mesleki yaşantısında önemli bir yeri vardır. Eldem’in ilk olarak Hilton Oteli Türk Lokantası (1954-62) için yapılan eskizlerde denediği altıgen formları daha sonra Atatürk Kitaplığı’nda sürdürecektir. Sedad Hakkı Eldem’in Hilton Oteli için çizdiği fakat hayata geçiremediği, geleneksel Türk mimarisi ile modern mimariyi sentezleyen proje Taksim’de Boğaziçi’ne nazır konumda Atatürk Kitaplığı adıyla gerçekleşmiştir. 5 bin metrekarelik bir alan üzerinde yükselen 3 katlı binanın en alt katındaki altıgen planlı depoda 600 bin kitabı muhafaza etmek mümkün olmuştur.
BİR ÜSTAD GÖZÜ İLE KÜTÜPHANENİN ADIM ADIM GELİŞİMİ
Türk kütüphaneciliğinin öncü isimlerinden merhum Nail Bayraktar “Dünden Bugüne Atatürk Kitaplığı Koleksiyonları” makalesinde kütüphanenin gelişmesini ayrıntılı olarak yazmıştır:
Halit Bayrı’dan Halit Fahri Ozansoy’a, İsmail Habib Sevük’den Ahmet Kutsi Tecer’e, Fahrettin Kerim Gökay’dan Tarık Zafer Tunaya’ya kadar pek çok isim kitaplarını kütüphaneye bağışlamıştır. Bunlardan Fahrettin Kerim Gökay’ın üç koleksiyonunun (Osmanlıca, Yabancı Dil ve Yeni Harfl i Türkçe Kitaplar) tutarı 7800’dür.Kütüphaneye geniş çapta ilk bağış ise 1935 yılında, kütüphanenin hazırlık çalışmaları sırasında eğitimci, arşivci ve tarihçi Muallim Cevdet tarafından yapılmıştır. O, hayatı boyunca değerli yazma eserler toplamış, birçok evrak biriktirmiştir. M. Cevdet bu eserleri, yakın arkadaşları Osman Ergin, Dr. Süheyl Ünver ve Raif Yelkenci’nin teşvikleriyle, ölümünden üç ay evvel Belediye Kütüphanesine hediye etmiş ve sağlığında kütüphaneye taşıtmıştır.
Büyük devlet adamı, tarihçi ve hukukçu Cevdet Paşanın yazma eserleri, kütüphaneye kızı Fatma Aliye Hanımın terekesinden ulaştı. 53 adet olan kitapların çoğu Cevdet Paşanın yayınlanmış eserlerinin müsveddeleridir; dolayısıyla kendi el yazısı iledir.
EL YAZMASI KUTSAL EMANETLER VE HER ALANDAN ESERLER BULUNUYOR
Elyazması Kur’an’lar ayrı bir koleksiyon halinde kaydedilmiştir. Kütüphanenin ilk kuruluşundan beri bağış yoluyla kazanılan ve aralarında hat, tezhip ve cilt sanatının güzel örnekleri bulunan bu Kur’ân-ı Kerimler, iyi şartlarda ve güvenli bir ortamda özenle korunmaktadır .Diğer bir yazma eser koleksiyonu, “Fatma Aliye Hanım Evrakı” olmuştur. Atatürk Kitaplığı, kültür mirasımız olan yazma ve eski harfl i nadir basma eserler ile yeni harfli kitaplara birlikte sahip olan ve onları koruyarak okuyuculara sunan bir kütüphanedir. Atatürk Kitaplığı’na 1992 yılında, Türk musikisi nazariyatçısı ve tanbur sanatkârı Laika Karabey’in adına kızı Filiz Ofluoğlu tarafından bir değerli arşiv hediye edilmiştir.
“TÜRKİYE’NİN EN ZENGİN KOLEKSİYONUNA SAHİP KÜTÜPHANESİ”
Kütüphanede belediyenin Harita Müdürlüğünden devredilenlerle birlikte 9000 dolayında bir harita koleksiyonu bulunmaktadır ki, bunların çoğu el yapımıdır. Bu itibarla Atatürk Kitaplığı, İstanbul haritaları bakımından Türkiye’nin en zengin koleksiyonuna sahip kütüphanedir, diyebiliriz .Bunlar arasında Sultan Abdülhamid’in Yıldız Sarayındaki özel kütüphanesine ait olan, 1924’te İstanbul Üniversitesine devredilen ancak Kemal Alemdaroğlu’nun rektörlüğü sırasında çöpe atılan son derece kıymetli 4500 kitap ile Medine müdafîi Fahreddin Paşa ve Hamidiye kahramanı Rauf Orbay’ın şahsî arşivleri bulunmaktadır.
ENTELEKTÜEL BİR MERKEZ OLUYOR…
Mimari tasarım ve uygulama pratiği dışında yapıyı önemli kılan diğer bir özellik işlevidir. Atatürk Kitaplığı, şehrin düşünsel ve kültürel iklimini belirleyen bir merkez olma özelliğini kurulduğu günden bugüne devam ettirmektedir. Geçmiş yılların birikim ve hafızasını taşıyan Atatürk Kitaplığı, yeni bir soluk ve enerjiyle İstanbul halkına hizmet vermeye devam etmektedir. Nadir eserler kütüphanesi ile tarihi bilgi ve belgeleri inceleme imkanı bulurken ,dijital kütüphane ile de çağı yakalayarak ,bilgiye, eserlere hızlı erişim sağlanıyor. Yeter ki merak edelim, soru soralım , bilgi kaynağı kütüphanemiz hep yanımızda …
Kaynaklar:
https://www.gzt.com/arkitekt/istanbulun-ilk-belediye-kutuphanesi-ataturk-kitapligi-3561635
https://www.zdergisi.istanbul/makale/istanbulun-ilk-belediye-kutuphanesi-ataturk-kitapligi-613
https://ataturkkitapligi.ibb.gov.tr/tr/Kitaplik/Hakkinda/Mimari-ve-Tarihce/101
Atatürk kitaplığı
Adres: Mete Caddesi Miralay Şefikbey Sokak No:6 34437 Gümüşsuyu/Taksim İstanbul
* Kuruluş yılı: 1981
* Binasına İnşa Edildiği Yıllar: 1973-1975
* Mimarı : Sedad Hakkı Eldem
* Dermesinin Önemi Bölümleri: Muallim Cevdet, Osman Nuri Ergin ve Belediye Kütüphanesi ile Harita ve Kartpostal Dermeleri
* Web adresi: https://application2.ibb.gov.tr/kitapkatalogu/ (katalog tarama amaçlıdır)
* Telefon: (0212) 249 38 19
* Faks: (0212) 249 56 83
İş Dünyası ile Belediyenin İstanbul Halkına Armağanı
İSTANBUL’UN ÖNEMLİ KÜTÜPHANELERİ