Fahri Sarrafoğlu (İstanbul Seyyahı)
276 YILLIK I. MAHMUT HAN ÇEŞMESİ ZAMANA DİRENİYOR
İstanbul’un merkezinde, her gün binlerce kişinin önünden geçtiği Maçka Parkı’nda Osmanlı’dan kalan önemli bir tarih hazinesi sessizce varlığını sürdürüyor. 1748 yılında Sultan I. Mahmut döneminde yaptırılan tarihi çeşme, rokoko ve barok süslemeleriyle Osmanlı’nın Batılılaşma dönemine ışık tutuyor.
HER ÇEŞME AYNI ZAMANDA ESKİ BİR SANATI DA BARINDIRIYOR
İstanbul’un tarihi sokakları yalnızca sarayları, camileri ve kuleleriyle değil; çeşmeleriyle de geçmişin izlerini bugüne taşıyor. Şehrin kalabalığı içinde çoğu zaman fark edilmeyen bu eserlerden biri de Maçka Parkı içerisindeki I. Mahmut Han Çeşmesi…
Harbiye, Nişantaşı ve Dolmabahçe semtlerini birbirine bağlayan noktada bulunan tarihi yapı, Osmanlı’nın sanat anlayışındaki değişimin en önemli örneklerinden biri olarak
dikkat çekiyor.
1748 yılında inşa edilen çeşme, Sultan I. Mahmut döneminin estetik anlayışını yansıtan önemli su yapılarından biri olarak değerlendiriliyor. Araştırmalara göre yapı, Osmanlı’nın Batılılaşma sürecinde rokoko ve barok sanat etkilerinin İstanbul mimarisinde görünmeye başladığı dönemin dikkat çekici örnekleri arasında yer alıyor.
BATILILAŞMA DÖNEMİNDEN İZLER
Uzmanlara göre Lale Devri sonrasında Osmanlı sanatında Avrupa etkisi giderek belirginleşmeye başladı. Özellikle çeşmeler, sebiller ve su yapılarında klasik Osmanlı mimarisinin yanında rokoko ve barok süslemeler kullanılmaya başlandı.
- Mahmut Han Çeşmesi de bu dönüşümün önemli temsilcilerinden biri olarak gösteriliyor. Çeşmenin kemerlerinde kullanılan kıvrımlı süslemeler, akant yaprakları, volütler, istiridye motifleri ve inci dizileri dönemin Avrupa etkili sanat anlayışını ortaya koyuyor.
Araştırmada, çeşmenin dekoratif kemer tasarımının İstanbul’daki birçok çeşmeye göre oldukça zarif ve estetik olduğu belirtiliyor. Yapının özellikle ayna taşı bölümü dönemin taş işçiliğini gözler önüne seriyor.
TARİHİ KİTABESİ GÜNÜMÜZE ULAŞTI
Çeşmenin en dikkat çeken bölümlerinden biri de kitabesi…
Yapının üzerinde yer alan kitabede, çeşmenin Hicri 1161 yani Miladi 1748 yılında yaptırıldığı belirtiliyor. Talik hatla taş üzerine işlenen kitabede Sultan I. Mahmut’a övgüler yer alıyor.
Kitabenin dönemin önemli hattatlarından Nimetullah Efendi tarafından işlendiği ifade ediliyor.
SUYU AKMIYOR AMA TARİHE TANIKLIK EDİYOR
Kesme taş ve mermer kullanılarak yapılan çeşme günümüzde ne yazık ki aktif durumda değil.
Araştırmada çeşmenin su akmadığı, tekne ve oturma bölümlerinin ise zamanla toprak altında kaldığı belirtiliyor.
Buna rağmen yapı, İstanbul’un ayakta kalmayı başaran önemli tarihi çeşmeleri arasında gösteriliyor. Uzmanlar, tarihi yapının korunması ve restore edilerek yeniden görünür hale getirilmesi gerektiğine dikkat çekiyor.
MAÇKA’NIN SESSİZ TANIĞI
Bugün insanların büyük bölümü Maçka Parkı’ndan geçerken bu tarihi yapının farkına bile varmıyor. Ancak I. Mahmut Han Çeşmesi, yaklaşık üç asırdır İstanbul’un değişimine sessizce tanıklık ediyor.
Osmanlı’nın su medeniyetini yansıtan çeşme; mimarisi, süslemeleri ve tarihi kimliğiyle İstanbul’un kültürel mirası arasında özel bir yere sahip bulunuyor.
MERAKLISINA NOT
- Osmanlı’da çeşmeler sadece su dağıtan yapılar değildi; aynı zamanda mahalle hayatının buluşma ve haberleşme noktalarıydı.
- I. Mahmut dönemi (1730-1754), klasik Osmanlı mimarisinden Batı etkili bezeme anlayışına geçişin en belirgin yaşandığı dönemlerden biri kabul ediliyor.
- Rokoko üslubunun en belirgin özellikleri arasında S ve C kıvrımları, istiridye kabuğu motifleri, akant yaprakları ve inci dizileri yer alıyor.
- Çeşmelerde bulunan kitabeler yalnızca yapım tarihini değil, dönemin padişahını, hayır sahibini ve hattatını da günümüze taşıyan önemli tarihi belgeler olarak kabul ediliyor.
- Osmanlı’da su hayratı yaptırmak en büyük hayır işlerinden biri sayılıyor, bu nedenle padişahlar, devlet adamları ve hayırseverler yüzlerce çeşme inşa ettiriyordu.
- Sanat tarihçilerine göre İstanbul’daki çeşmeler, mimari özelliklerinin yanı sıra taş işçiliği ve hat sanatı açısından da açık hava müzesi niteliği taşıyor.
Kaynak: Dr. Öğr. Üyesi Zerrin Köşklü & Nur Yağmur Büber, İstanbul/Maçka’da Bir Osmanlı Mirası: I. Mahmut Han Çeşmesi, Sanat Kültür ve Tarih Yazıları, İksad Publishing House, 2024.