Fuarlarla inşa edeline Osmanlı imajı
Fahri Sarrafoğlu (İstanbul Seyyahı)
- Osmanlı Devleti, 19. yüzyılda dünya fuarlarını sadece ticaret değil, bir “imaj ve diplomasi aracı” olarak kullandı. Sergilenen sanat, mimari ve kültürel unsurlar; Batı kamuoyunda Osmanlı algısını doğrudan şekillendirdi.
FUARLAR BİRER DİPLOMASİ SAHNESİYDİ
Osmanlı Devleti’nin 1851-1900 yılları arasında katıldığı dünya fuarları, devletin uluslararası alandaki görünürlüğünü artıran en önemli platformlardan biri olarak öne çıkıyor. 1851 Londra, 1855 Paris, 1862 Londra, 1867 Paris, 1873 Viyana, 1893 Chicago ve 1900 Paris fuarları Osmanlı’nın resmî katılım sağladığı organizasyonlar olurken; 1878 ve 1889 Paris fuarlarında bireysel katılımlar dikkat çekiyor..
Özellikle 1867 Paris Fuarı, Osmanlı açısından tarihi bir dönüm noktasıydı. Sultan Abdülaziz’in bizzat katıldığı bu fuar, bir Osmanlı padişahının savaş dışında ilk kez yurtdışına çıkışı olması bakımından dikkat çekti. Aynı fuarda mimari projelerden fotoğraflara, arkeolojik eserlerden tablolarına kadar geniş bir yelpazede temsil sağlandı.
İLK ULUSLARARASI TEMSİL: LONDRA VE PARİS FUARLARI
Osmanlı Devleti’nin ilk uluslararası fuar katılımı, 1851 Londra Fuarı ile başlıyor. İngiltere Kraliçesi Viktorya’nın daveti üzerine Sultan Abdülmecid’in katılım sağladığı fuarda, tarım ve el sanatları ürünleri sergileniyor.
1855 Paris Fuarı ise Osmanlı’nın ikinci önemli uluslararası sahnesi oluyor. Kırım Savaşı henüz sona ermemişken gerçekleşen fuarda yaklaşık 2.000 parça eser sergileniyor. Osmanlı Devleti, bu fuarda 27 madalya ve 20 mansiyon kazanarak uluslararası alanda önemli bir başarı elde ediyor.
İMAJ VE SANATIN YÜKSELİŞİ: 1862 VE 1867 FUARLARI
1862 Londra Fuarı’na katılım, mali yüküne rağmen devletin uluslararası imajını koruma amacıyla gerçekleşiyor. Yabancı devletlerin Osmanlı’nın ilerlemesine dair şüphe duymaması için fuara katılım sağlanması, bu organizasyonların diplomatik önemini ortaya koyuyor. Ayrıca bu sergi, Osmanlı’nın güzel sanatlar alanında resimle temsil edildiği ilk uluslararası organizasyon olarak kayıtlara geçiyor.
SULTAN ABDÜLAZİZ’İN KATILDIĞI İLK FUAR
1867 Paris Dünya Fuarı ise Osmanlı tarihine ayrı bir not düşüyor. Fransa İmparatoru III. Napolyon’un daveti üzerine Sultan Abdülaziz’in bizzat katıldığı fuar, padişah düzeyinde katılım gösterilen tek dünya fuarı oluyor. Sultan Abdülaziz aynı zamanda savaş dışında yurt dışına çıkan ilk ve tek Osmanlı padişahı olarak dikkat çekiyor.
BOL MİKTARDA SANAT ESERLERİ SERGİLENDİ
Bu fuarda mimari projeler, yağlı boya tablolar, fotoğraflar ve heykeller ayrı bir bölümde sergileniyor. Bilimsel incelemeler, doğal tarih örnekleri ve arkeolojik bulgular da ziyaretçilere sunuluyor. Osmanlı’ya ayrılan alanda Montani, Barborini, Parville, Bontcha ve mühendis Leval’in mimari çizimleri yer alırken; Osman Hamdi Bey, Preziosi, Labbe, Rıza Efendi ve Şeker Ahmed Paşa gibi önemli sanatçılar da eserleriyle temsil ediliyor. Abdullah Biraderler’in fotoğrafları ise Sultan Abdülaziz’in portresiyle başlayıp dünya şahsiyetlerinin portreleri ve İstanbul panoramalarıyla devam ediyor. Bu çalışmalar, The Times ve La Turquie gibi yabancı basında övgüyle karşılanıyor.
VİYANA’DAN AMERİKA’YA: YENİ UFUKLAR
1873 Viyana Fuarı, 1867’den sonraki ilk büyük uluslararası etkinlik olarak öne çıkıyor. Osmanlı’da fuara hazırlık için kurulan komisyonun başkanlığını Nafia ve Ticaret Nazırı İbrahim Edhem Paşa yürütürken, serginin komiserliğini Osman Hamdi Bey üstleniyor. Türk pavyonunda III. Ahmet Çeşmesi’nin replikası, hamam, Osmanlı evi, çini imalathanesi ve Türk kahvesi örnekleri sergileniyor.
AMERİKA KITASINDAKİ İLK OSMANLI FUARI
1876 Philadelphia Fuarı ise Osmanlı’nın Amerika kıtasındaki ilk büyük temsili oluyor. Amerikan bağımsızlığının 100. yılı kapsamında düzenlenen fuarda Osmanlı ürünleri ilk kez Amerika’da sergileniyor. Aynı fuarda telefon, daktilo ve dikiş makinesi gibi teknolojik yenilikler de tanıtılıyor. 10 Mayıs-10 Kasım 1876 tarihleri arasında açık kalan bu fuar, Sultan Abdülaziz, V. Murad ve II. Abdülhamid dönemlerine denk gelmesiyle üç padişah gören tek sergi olma özelliğini taşıyor.
II. ABDÜLHAMİD VE KAMU DİPLOMASİSİ
1876’da tahta çıkan II. Abdülhamid döneminde, Osmanlı’nın uluslararası görünürlüğünü artırmaya yönelik çalışmalar hız kazanıyor. Artan siyasi ve ekonomik rekabet ortamında, dünya fuarları devletin imajını yönetmek ve yabancı toplumları etkilemek için önemli araçlar haline geliyor.
1878 Paris Fuarı’na devam eden Rus Savaşı nedeniyle resmî katılım sağlanamasa da Jean-Léon Gérôme’un Dolmabahçe Sarayı koleksiyonundan alınan eserleri sergileniyor. Yıldız Sarayı Fotoğraf Koleksiyonu’ndaki albümler ise II. Abdülhamid’in fuarı fotoğraflar aracılığıyla takip ettiğini gösteriyor.
1889 Paris Fuarı’na da resmî katılım gerçekleşmiyor ancak Osman Hamdi Bey ve Halil Paşa bireysel olarak yer alıyor. Ayrıca Neo-Ottoman mimarisinin erken örneklerinden Tütün Pavyonu fuarda dikkat çeken unsurlar arasında yer alıyor.
CHICAGO 1893: OSMANLI’NIN DÜNYAYA MESAJI
1893 Chicago Dünya Fuarı, Osmanlı kamu diplomasisinin en güçlü örneklerinden biri olarak öne çıkıyor. Kristof Kolomb’un Amerika’yı keşfinin 400. yılı anısına düzenlenen fuara Osmanlı Devleti, ABD’nin davetiyle katılıyor.
- Abdülhamid, fuarı devletin imajı açısından önemli bir fırsat olarak görerek hazırlıklara büyük önem veriyor. Osmanlı alanının düzenlenmesi için İbrahim Hakkı Paşa ve Fahri Bey görevlendiriliyor. Jackson Parkı’nda kurulan Osmanlı pavyonu, III. Ahmet Çeşmesi’nden esinlenen mimarisiyle dikkat çekiyor.
Pavyonda cami, Mısır Çarşısı’na benzer kapalı çarşı, restoran, Türk tiyatrosu, büro yapıları ve köşkler yer alıyor. Ayrıca dikilitaş, falcı çadırı, tulumba makinesi ve Osman Hamdi Bey’in eserleri sergileniyor.KADINLAR EDEBİYAT KONGRESİNE KATILIM
Fuarda düzenlenen Dünya Dinler Parlamentosu ve Kadınlar Edebiyat Kongresi, Osmanlı’nın uluslararası kültürel etkileşimini artırıyor. Dinler Parlamentosu’nda İslam’ı Amerikalı gazeteci Mohammed Alexander Russell Webb temsil ederken, yaptığı sunumlar büyük ilgi görüyor. Kadınlar Edebiyat Kongresi’nde ise Esmeralda Cervantes, Osmanlı’da kadın eğitimi üzerine olumlu değerlendirmelerde bulunuyor ve Türk kültürünü tanıtıyor. Bu katkıları nedeniyle Osmanlı tarafından ödüllendiriliyor.
Chicago Tribune gazetesinde Osmanlı pavyonuna yönelik olumlu haberler yayımlanması, Osmanlı’nın kamu diplomasisi açısından önemli bir başarı elde ettiğini gösteriyor.
SON DURAK: 1900 PARİS FUARI
1900 Paris Dünya Fuarı, sanayi, tarım, sanat ve bilim alanındaki gelişmelerin sergilendiği son büyük evrensel fuar olarak kabul ediliyor. Fuarda Paris Metrosu’nun açılması ve Hector Guimard’ın tasarladığı Art Nouveau girişler dikkat çekiyor.
Osmanlı pavyonu, Kuzey Afrika ve Türk mimarisinin sentezinden oluşan bir yapı olarak düzenleniyor. Yapıda geniş bir veranda ve kemerli büyük bir giriş bulunuyor. Zemin katta çarşı, kafe ve sanat atölyeleri; birinci katta endüstri ürünleri; ikinci katta ise askerî müze ve Türk yaşamını yansıtan tiyatro yer alıyor.
Ancak bu fuarda Osmanlı temsiliyeti, 1893 Chicago Fuarı’na kıyasla daha sönük kalıyor.
“Ondokuzuncu Yüzyıl Dünya Fuarlarında Osmanlı Temsiliyeti”
Yazarlar: Yeşim Duygu Ergüney & Nuran Kara Pilehvarian
Yayın: Megaron Dergisi (2015, Cilt 10, Sayı 2)