İstanbul’un Zeytinburnu ilçesindeki Silivrikapı Mezarlığı’nda bulunan bir anıt mezar, 1958 yılında yol genişletme çalışmaları sırasında mezarları nakledilen ancak ailelerine ulaşılamayan insanların hatırasını yaşatıyor. Üzerindeki kitabe, İstanbul’un imar tarihinin az bilinen bir sayfasına ışık tutuyor.
Fahri Sarrafoğlu (İstanbul Seyyahı)
İstanbul’un Zeytinburnu ilçesinde, Silivrikapı Mezarlığı, şehrin geçmişine ışık tutan dikkat çekici bir hatıraya ev sahipliği yapıyor. Mezarlık içerisindeki sade bir mermer taş, ilk bakışta diğer mezarlardan pek farklı görünmüyor. Ancak üzerindeki yazı, ziyaretçileri 1958 yılına, İstanbul’da büyük imar faaliyetlerinin gerçekleştirildiği döneme götürüyor. Kitabede, Edirnekapı ile Kazlıçeşme arasındaki yol genişletme çalışmaları sırasında mezarları nakledilen, ancak ailelerine ulaşılamayan kişilerin kemik kalıntılarının burada bulunduğu belirtiliyor. İsimleri bilinmeyen bu insanların hatırası, bugün ortak bir mezarda yaşatılıyor.
Mermer taşın üzerinde şu ifadeler yer alıyor:
“Burada 1958 yılında Karayolları tarafından Edirnekapı Kazlıçeşme arası yol genişletme çalışmaları sırasında nakli yapılan cenazelerden ailesi bulunamayan insanların kemik bakiyeleri bulunmaktadır.”
Bu kitabe yalnızca bir mezar naklini anlatmıyor. Aynı zamanda İstanbul’un büyümesi, ulaşım ihtiyacının artması ve tarihî şehir dokusunun değişmesi sırasında yaşanan toplumsal dönüşümün izlerini taşıyor. Kim oldukları, hangi yıllarda yaşadıkları ve ilk mezarlarının nerede bulunduğu bilinmeyen bu insanlar, şehrin modernleşme tarihinin sessiz tanıkları arasında yer alıyor.
MENDERES DÖNEMİNDE İSTANBUL’UN ÇEHRESİ DEĞİŞİYORDU
1950’li yıllar, İstanbul’un şehircilik tarihinde önemli dönüşümlerin yaşandığı bir dönemdi. Demokrat Parti iktidarı sırasında Başbakan Adnan Menderes’in öncülüğünde, özellikle 1956 yılından itibaren geniş kapsamlı imar faaliyetleri başlatıldı. Artan nüfusun ve motorlu taşıt trafiğinin ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla yeni yollar açıldı, mevcut caddeler genişletildi ve meydanlar yeniden düzenlendi. Vatan ve Millet caddeleri, Londra Asfaltı, Sirkeci–Florya Sahil Yolu ve Fevzipaşa Caddesi’ndeki düzenlemeler, dönemin önemli ulaşım projeleri arasında yer aldı.
Menderes dönemindeki imar faaliyetlerinin bir bölümü, Fransız şehir plancısı Henri Prost’un 1930’lu ve 1940’lı yıllarda hazırladığı İstanbul planlarında öngörülen ulaşım düzenlemeleriyle ilişkilendiriliyordu. Ancak uygulamalar sırasında çok sayıda yapı kamulaştırıldı; bazı tarihî eserler ve geleneksel mahalle dokusu zarar gördü. Bu nedenle dönemin imar politikaları, İstanbul’un ulaşım altyapısına katkıları kadar tarihî çevre üzerindeki etkileri bakımından da akademik araştırmalara konu oldu.
BİNLERCE KAMULAŞTIRMA, MİLYONLARCA LİRALIK HARCAMA
1958 yılındaki mezarlık nakli, çok daha büyük bir imar hareketinin parçasıydı. Döneme ilişkin araştırmalarda, 1956–1960 yılları arasında İstanbul’da yaklaşık 7 bin 300 kamulaştırma gerçekleştirildiği belirtiliyor. Vatan ve Millet caddeleri gibi büyük ulaşım projelerini de kapsayan bu çalışmalar, dönemin yönetimi tarafından modernleşmenin önemli göstergeleri arasında sunuluyordu.
Araştırmalarda, yalnızca 1958–1960 yılları arasındaki kamulaştırma harcamalarının yaklaşık 536 milyon liraya ulaştığı aktarılıyor. Bu rakam, dönemin ekonomik koşulları dikkate alındığında imar faaliyetlerinin büyüklüğünü ortaya koyuyor. Ancak kamulaştırmalar, mülkiyet hakları ve ödeme süreçleri bakımından çeşitli tartışmalara yol açtı. Bazı uygulamalar, daha sonra Yassıada yargılamalarında da gündeme geldi.
YOLLAR GENİŞLERKEN MEZARLIKLAR DA DEĞİŞTİ
İstanbul’un tarihî mezarlıkları yalnızca defin alanları değil, aynı zamanda şehrin geçmişini anlatan açık hava arşivleridir. Osmanlı döneminden günümüze ulaşan mezar taşları; üzerlerindeki yazılar, tarihler, meslek sembolleri ve süslemeler sayesinde İstanbul’un sosyal ve kültürel hayatı hakkında önemli bilgiler sunuyor.
Necdet İşli’nin Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi’nde yayımlanan Edirnekapı Mezarlığı maddesine göre, İstanbul’un en büyük tarihî mezarlıklarından biri olan Edirnekapı Mezarlığı, çeşitli imar faaliyetleri sonucunda farklı bölümlere ayrıldı. İşli, özellikle 1971 yılında Haliç çevre yollarının yapımı sırasında mezarlığın bazı önemli alanlarının kamulaştırıldığını ve tarihî mezar alanlarının ortadan kalktığını aktarıyor.
Kazlıçeşme Mezarlığı’ndaki 1958 tarihli kitabe ise yol çalışmalarının mezarlıklara etkisini gösteren somut belgelerden biri olarak dikkat çekiyor. Bununla birlikte 1958 yılındaki Edirnekapı–Kazlıçeşme yol genişletme çalışmaları ile 1971 yılındaki Haliç çevre yolu müdahalelerinin farklı tarihlerde gerçekleştiğini belirtmek gerekiyor.
İSTANBUL’UN AZ BİLİNEN TARİHÎ ALANLARINDAN BİRİ
Zeytinburnu’nun tarihî dokusu içerisinde yer alan Silivrikapı Mezarlığı, İstanbul’un geçmişten günümüze ulaşan mezarlık alanlarından biridir. Kazlıçeşme çevresi, Osmanlı döneminde sur dışındaki yerleşimlerin, sanayi faaliyetlerinin ve ulaşım güzergâhlarının geliştiği bölgeler arasında bulunuyordu.
Bugün mezarlıkta bulunan ortak mezar, bu tarihî bölgenin yalnızca yaşayanların değil, geçmişte burada yaşamış insanların hatıralarını da barındırdığını gösteriyor.
EDİRNEKAPI MEZARLIĞI’NIN PARÇALANAN TARİHÎ DOKUSU
Edirnekapı Mezarlığı’nın bugünkü görünümü, İstanbul’un geçirdiği imar faaliyetlerinden bağımsız düşünülemiyor. Akademik araştırmalarda, açılan yeni yollar nedeniyle tarihî mezarlık alanlarının birbirinden ayrıldığı belirtiliyor. Mısır Tarlası, Necatibey, Sakız Ağacı Şehitliği, Edirnekapı Şehitliği ve Bayrampaşa Mezarlığı, bölgenin tarihî defin alanları arasında anılıyor.
Özellikle 1970’li yıllarda gerçekleştirilen çevre yolu çalışmaları sırasında bazı mezarlık bölümlerinin yanı sıra tarihî mezar taşları ve çevredeki kültürel varlıklar da zarar gördü. Tekke, su terazisi ve çeşme gibi yapıların kaybı, yol çalışmalarının yalnızca mezarlıkları değil, çevrelerindeki tarihî dokuyu da etkilediğini gösteriyor.
MEHMED ÂKİF ERSOY’UN MEZARI DA TAŞINDI
İstanbul’daki imar faaliyetleri sırasında yalnızca kimliği bilinmeyen kişilerin değil, tanınmış şahsiyetlerin mezarları da yer değiştirdi.
İstiklâl Marşı’nın şairi Mehmed Âkif Ersoy, 1936 yılında vefat ettiğinde Edirnekapı’daki defin alanına defnedilmişti. Mezarı, 1960 yılında yol çalışmaları nedeniyle aynı bölgedeki bugünkü yerine nakledildi. Süleyman Nazif, Ahmed Naim Baban ve Muallim Cevdet gibi önemli isimlerin mezarları da çeşitli düzenlemeler kapsamında taşındı.
Bu nakiller, İstanbul’un imar tarihinde mezarlıkların nasıl etkilendiğini göstermesi bakımından dikkat çekiyor. Tanınmış kişilerin mezarları yeniden düzenlenerek korunabilirken, yakınlarına ulaşılamayan bazı insanların hatıraları ortak mezarlarda yaşatılabildi.
KAMULAŞTIRMA BEDELLERİNDE YAŞANAN SORUNLAR
Menderes dönemindeki imar faaliyetleri yalnızca tarihî yapılar ve mezarlıklar üzerinde değil, mülk sahiplerinin hayatında da önemli değişikliklere yol açtı.
1958 yılı başında basında, bazı vatandaşların kamulaştırma bedellerini alamadıklarına ilişkin şikâyetler yer aldı. Belediye yönetimi daha sonra 50 bin liranın altındaki kamulaştırma bedellerinin tamamının, bu tutarı aşan ödemelerin ise ilk 50 bin liralık bölümünün hemen ödeneceğini duyurdu.
Bu gelişmeler, İstanbul’un ulaşım altyapısını yenileme çalışmalarının ekonomik ve toplumsal sonuçları bulunduğunu da ortaya koyuyor.
YAKINLARINA ULAŞILAMAYAN İNSANLARIN ORTAK MEZARI
Kazlıçeşme’deki mezar taşının en dikkat çekici yönü, kemik kalıntıları nakledilen kişilerin ailelerine ulaşılamamış olmasıdır. Kitabe, yol çalışmaları sırasında bazı mezarların taşındığını, ancak yakınları tespit edilemeyen kişilere ait kalıntıların ortak bir alanda toplandığını gösteriyor.
Burada kaç kişinin kemik kalıntısının bulunduğu, nakil işlemlerinin hangi tarihler arasında gerçekleştirildiği ve mezarların ilk konumlarının neresi olduğu kitabeden anlaşılamıyor.
Bu soruların kesin olarak cevaplandırılması için dönemin Karayolları kayıtlarının, belediye mezarlık arşivlerinin ve nakil tutanaklarının incelenmesi gerekiyor.
BİR ŞEHRİN HAFIZASI YOK OLUYOR
İstanbul’un geçmişini araştırırken çoğu zaman saraylara, camilere, çeşmelere, hanlara ve tarihî konaklara odaklanıyoruz. Oysa bir şehrin hafızası yalnızca ayakta kalan büyük yapılardan oluşmuyor. Bazen küçük bir mezar taşı, geçmişte yaşanan önemli bir dönüşümü anlatmak için yeterli olabiliyor.
Silivrikapı Mezarlığı’ndaki ortak mezar da İstanbul’un yalnızca ulaşım tarihine değil, toplumsal hafızasına ışık tutuyor. Bugün kullandığımız yolların, kaldırımların ve meydanların geçmişte hangi alanların üzerinde şekillendiğini sorgulamamıza imkân veriyor.
GELECEK KUŞAKLARA AKTARILMASI GEREKEN BİR HATIRA
Üzerindeki yazı zamanla aşınmış, mermerinde çatlaklar oluşmuş bu mezar taşı, İstanbul’un geçmişini anlamak isteyenler için korunması gereken tarihî bir belge niteliğinde.
Taşın bulunduğu alanın kayıt altına alınması, nakledilen mezarların geçmişine ilişkin arşiv araştırması yapılması ve ziyaretçilerin bilgilendirilmesi, şehir hafızasının korunmasına katkı sağlayabilir.
İstanbul’un modernleşmesiyle birlikte yalnızca yollar, binalar ve meydanlar değişmedi; mezarlıklar da bu dönüşümden etkilendi. Bugün isimlerini bilmediğimiz insanların hatırasını taşıyan bu küçük mermer taş, şehrin geçmişiyle kurduğu ilişkinin unutulmaması gerektiğini hatırlatıyor.
Çünkü bir şehrin tarihi, yalnızca yaşayanların yaptıklarında değil, geçmişte yaşamış insanların geride bıraktığı izlerde de saklıdır.
MERAKLISINA NOT
- 1958 yılının önemi: İstanbul’da 1956’dan itibaren hız kazanan imar faaliyetleri, 1958 yılında da devam ediyordu. Kazlıçeşme’deki kitabe, bu dönemde gerçekleştirilen mezar nakillerinin somut tanıklarından biridir.
- Menderes’in imar hamlesi: 1956–1960 yılları arasında Vatan ve Millet caddeleri başta olmak üzere İstanbul’un birçok ulaşım güzergâhında kapsamlı düzenlemeler gerçekleştirildi.
- Prost Planı nedir? Fransız şehir plancısı Henri Prost’un İstanbul için hazırladığı planlar, sonraki yıllarda gerçekleştirilen bazı ulaşım projelerine temel oluşturdu.
- Ortak mezarda kaç kişi bulunuyor? Kitabede herhangi bir sayı belirtilmiyor. Bu nedenle kaç kişinin kemik kalıntısının bulunduğu bilinmiyor.
- Mezarlığın diğer adı: Kazlıçeşme Mezarlığı, bazı kültür envanterlerinde “Cellat Mezarlığı” adıyla da anılıyor.
- Edirnekapı Mezarlığı neden bölündü? Tarihî mezarlık alanları, 20. yüzyılda açılan yollar ve imar faaliyetleri nedeniyle birbirinden ayrıldı.
- 1958 ve 1971 arasındaki fark: Kazlıçeşme’deki kitabe 1958 yılındaki nakilleri anlatırken akademik kaynaklarda 1971 yılında gerçekleştirilen başka mezarlık müdahaleleri de belgeleniyor.
- Ünlü isimlerin mezarları: Mehmed Âkif Ersoy’un yanı sıra Süleyman Nazif, Ahmed Naim Baban ve Muallim Cevdet gibi isimlerin mezarları da çeşitli düzenlemeler sırasında taşındı.
- Kamulaştırmaların büyüklüğü: Döneme ilişkin araştırmalarda 1956–1960 yılları arasında yaklaşık 7 bin 300 kamulaştırmadan söz ediliyor.
- Mezar taşları neden önemli? Osmanlı mezar taşlarında kişinin adı, mesleği, ailesi, ölüm tarihi ve bazen yaşadığı döneme ilişkin bilgiler bulunabiliyor.
- Arşivlerdeki bir başka örnek: Savaklar Caddesi’nin genişletilmesine ilişkin yerel yönetim kayıtlarında, belediye mülkiyetindeki 916,50 metrekarelik mezarlık alanının yola tahsis edildiği belirtiliyor.
- Ziyaret etmek isteyenler için: Kazlıçeşme Mezarlığı, Zakirbaşı Sokak No: 30, Zeytinburnu/İstanbul adresinde bulunuyor.
KAYNAKÇA
- Tuna, Işıl (2019). 1950-1960 Yılları Arasında İstanbul’da Kentleşme ve İmar Faaliyetlerine Genel Bakış. MSGSÜ Sosyal Bilimler, 20, 393–409. DergiPark.
- Kapucu Yavuz, Ayşe ve Eryiğit, Burak Hamza (2023). 1930-1960 Yılları Arasında Tarihi Yarımada’da Gerçekleştirilen İmar Politika ve Uygulamaları Üzerine Bir Değerlendirme. TESAM Akademi. DergiPark.
- Sağdıç, İsmail ve Akdeniz, Müşfika Gül (2023). Edirnekapı Mezarlığının Tarihi Süreç İçerisinde Değişimi. The Journal of Academic Social Science.
- İşli, Necdet (1994). Edirnekapı Mezarlığı. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Cilt 10, s. 448–449.
- Berk, Süleyman (2006). Zamanı Aşan Taşlar – Zeytinburnu’nun Tarihî Mezar Taşları. Zeytinburnu Belediyesi Kültür Yayınları.