İstanbul’u ışıklar altında gezmek, şehrin tarihî yapılarıyla farklı bir zamanda karşılaşmak gibidir. Günün telaşı başlamadan, sokaklar henüz sakinliğini korurken camilerin siluetine bakmak ve sabah ezanını dinlemek şehre başka bir gözle yaklaşmamızı sağlar.
Bu yazıda Aksaray çevresindeki üç tarihî camiyi tanıyoruz: Pertevniyal Valide Sultan Camii, İskender Paşa Camii ve Murat Paşa Camii. Aynı bölgede yer alsalar da farklı dönemlerin mimari anlayışlarını ve İstanbul’un değişen şehir hayatını yansıtırlar.
Pertevniyal Valide Sultan Camii: Aksaray’da 19. yüzyılın izleri
Aksaray Meydanı’nda bulunan Pertevniyal Valide Sultan Camii, adını Sultan Abdülaziz’in annesi Pertevniyal Valide Sultan’dan alır. Cami, tek başına düşünülmemiş; mektep, türbe, kütüphane, muvakkithâne, karakol, çeşmeler ve dükkânlarla birlikte bir külliyenin parçası olarak tasarlanmıştır. Külliyenin inşaatı 1868’de başlamış ve 1871’de tamamlanmıştır.
Caminin mimarisi, farklı üslupları bir araya getirmesiyle dikkat çeker. Yüksek kasnaklı kubbesi, sivri kemerli pencereleri ve zengin taş süslemeleri yapıya hareketli bir görünüm verir. TDV İslâm Ansiklopedisi, yapıyı eklektik, yani farklı mimari unsurları bir araya getiren bir üslupta tanımlar. Külliyenin mimarı olarak bazı kaynaklarda Montani Efendi gösterilse de arşiv kayıtlarının Serkis Balyan’ı işaret ettiğini belirtir.
Pertevniyal Valide Sultan Camii, Aksaray’ın yoğun trafiği içinde yükselirken 19. yüzyıl İstanbul’unun mimari zevkini de bugüne taşır. Gece ışıklarında cephe ayrıntıları ve kubbesi daha belirgin hâle gelir.
İskender Paşa Camii: Sade ölçüler içinde mimari incelik
Fatih’te Sarıgüzel Caddesi’nde bulunan İskender Paşa Camii’nin bir diğer adı Terkim Camii’dir. Cami, Fatih Sultan Mehmed döneminde yaşamış ve II. Bayezid devrinde vezirlik yapmış İskender Paşa tarafından yaptırılmıştır. Vakfiyesi 1505-1506 tarihli olduğundan yapı, 15. yüzyıl sonu ile 16. yüzyıl başı arasına tarihlendirilir.
Kesme taştan yapılan caminin harimi kare planlıdır ve üzeri kubbeyle örtülüdür. Girişteki üç bölümlü son cemaat yeri, küçük ölçülerine rağmen yapının mimari bütünlüğünü tamamlar. Buradaki sütun başlıklarının Bizans döneminden devşirme olması, İstanbul’da farklı dönemlerin izlerinin aynı yapıda nasıl buluştuğunu gösteren ayrıntılardan biridir.
Cami, 1756, 1887, 1945 ve 1956 yıllarında onarımlar geçirmiş; 1989’da yanına ek bir bölüm yapılmıştır. Bu nedenle bugün gördüğümüz yapı, tarihî çekirdeğini korurken zaman içindeki değişimlerin izlerini de taşır.
Murat Paşa Camii: Erken Osmanlı mimarisinin Aksaray’daki örneği
Vatan ve Millet caddelerinin kesiştiği noktada bulunan Murat Paşa Camii, Fatih Sultan Mehmed’in vezirlerinden Has Murad Paşa tarafından 1471-1472 yıllarında yaptırılmıştır. İlk külliye; caminin yanı sıra imaret, hamam ve medreseden oluşuyordu. Zaman içinde bu yapıların çoğu ortadan kalkmış, cami ve külliyeden bazı izler günümüze ulaşmıştır.
Cami, erken Osmanlı döneminin tabhâneli cami tipindedir. Ana ibadet alanı kıble yönünde arka arkaya yerleştirilmiş iki kubbeli bölümden oluşur; yanlarda ise daha küçük kubbelerle örtülü tabhâneler bulunur. Taş ve tuğlanın birlikte kullanıldığı dış duvarları, yapıya kendine özgü bir görünüm kazandırır.
Murat Paşa Camii’nin çevresi zamanla büyük ölçüde değişmiştir. Caddenin ve ulaşım hatlarının ortasında kalan bu yapı, bugünün yoğun şehir hayatı içinde erken Osmanlı İstanbul’undan kalmış önemli bir hatırlatıcıdır.
Sabahın ilk saatlerinde İstanbul
Pertevniyal Valide Sultan, İskender Paşa ve Murat Paşa camileri; İstanbul’un farklı dönemlerini aynı şehir manzarasında buluşturuyor. Bu yapıları ışıklar altında görmek, ayrıntılarına daha dikkatli bakmak için güzel bir fırsat sunuyor.
İstanbul’u sabah ezanından önce gezmek de ayrı bir deneyim. Sokakların sakinliği, şehrin yavaş yavaş aydınlanması ve ezan sesi, tarihî mekânlarla kurduğumuz bağı derinleştiriyor. Vakti ve ulaşımı önceden kontrol ederek bu güzergâhı sabahın erken saatlerinde gezmenizi tavsiye ederiz.
Devamı için: www.istanbulunsirlari.net
Fahri Sarrafoğlu (İstanbul Seyyahı)
Kaynaklar
- TDV İslâm Ansiklopedisi, Pertevniyal Vâlide Sultan Külliyesi
- TDV İslâm Ansiklopedisi, İskender Paşa Camii
- TDV İslâm Ansiklopedisi, Murad Paşa Külliyesi
- Fatih Kaymakamlığı, Murat Paşa Camii