Zamanın etkisi mi yoksa geleceğin getirdiklerinden midir bilinmez fakat , günümüzde insanlar profesyonel çalışma alanları açısından sadece bir alanda çalışmak , kafa yormak ve bu alanda kalmayı istiyorlar. Merakın az olması buna bağlı olarak ilgi ve alakanın düşük seviyede kalması , tembellik, konfor alanından çıkamama gibi çeşitli sebepler bulabiliriz. Fakat asılarlar önce birkaç alanda uzmanlaşmış , birçok farklı çalışmalar yaparak bilim dünyasına oldukça önemli katlar sunmuş Harezmi , Farabi, İbn Sina , İbn Haldun gibi düşünürler interdisipliner çalışma anlayışı ile evreni anlamaya ,anlatmaya gayret etmiş ve bilim dünyasına birçok katkı sunmuşlardır. Günümüze geldikçe her ne kadar bu duruma pek rastlanır olmasa da yakın çağımızda bu tür çoklu görevleri yerine getiren şahsiyetler elbette olmuştur. Osmanlı devlet adamı kimliğini yanı sıra bir usta bir matematikçi Vidinli Hüseyin Tevfik Paşa bu yazımızın konusu. İşte detaylar ;
CEBİR USTASI BİR DEVLET ADAMI
Osmanlı Devleti’nin 19. yüzyıldaki en önemli matematikçi ve devlet adamlarından biri olan Hüseyin Tevfik Paşa , hem askerî hem bilimsel alanda etkili olmuş, özellikle matematik alanındaki katkıları ile tanınmıştır. En meşhur eseri “Linear Algebra” adlı İngilizce matematik kitabıdır ve bu eser, lineer cebir konusunda Batı’da yayımlanmış ilk kitaplardan biri sayılır. Hüseyin Tevfik Paşa, Osmanlı’nın bilim dünyasına uluslararası düzeyde katkı yapabilmiş az sayıdaki şahsiyetlerdendir diyebilmekteyiz. Bu önemli eseri günümüz bilim dünyasından birçok önemli bilim insanımız bu araştırmaları incelediler.
LİNEAR ALGEBRA
Hüseyin Tevfik Paşa’nın bu önemli eserini daha iyi anlayabilmek adına geniş alanda incelemelerinden birisi de hidroloji mühendisi Kazım Çeçen Hocanın Hüseyin Tevfik Paşa ve “Linear Algebra”eseridir.
CELAL ŞENGÖR HOCA
Günümüz bilim dünyasında da tanında ve alan işle ilgili çeşitli çalışmaları da olan Celal Şengör o dönem itibari ile hocası olan Kazım Çeçen hoca’ya üzerinde çalıştığı bu esere çeşitli katkılar sunarak yardımcı olmuş ve bir de giriş yazısı ile bu eserin tanıtımını yapmıştır.Celal Hoca’ya göre;
”19. yy.da Osmanlılarda batılılaşma kapsamında görülen bilimsel faaliyetler, Avrupa’da ya zılan kitaplardan çeviriler yapmaktan ileri gidemiyordu. Böyle bir ortam içerisinde Hüseyin Tevfik Paşa matematiğin en yeni alanlarında önemli çalışmalar yapan ve yayınlayan ilk bilim adamı olmuştur” (Çeçen, 1988, s. 9).” diyerek Vidinli Hüseyin Tevfik Paşa hakkında genel bir giriş sunar.
AHMET YÜKSEL ÖZEMRE YORUMU
Önemli bilin insanlarının yorumlarını içeren eserde ülkemizin yetiştirdiği parlak bilim insanlarında olan İlk Türk atom mühendisi Ahmet Yüksel Özemre’nin de inceleme sonucu yorumları yeralmıştır.Buna göre ;
”Kâzım Hoca’nın Türk ilim târihine ait katkılarından bir başkası ve de çok önemlisi de İTÜ Bilim ve Teknoloji Târihi Araştırma Merkezi tarafından 1988 yılında yayınlanmış olan Hüseyin Tevfik Paşa ve “Linear Algebra” isimli eseridir. Mühendishâne-i Humâyûn Nâzırı (yâni İTÜ’nün geçmişteki hâlinin Rektörü) Vidinli Müşir Hüseyin Tevfik Paşa (1832-1901) XX. yüzyıl öncesinin en büyük Türk matematikçisidir.” şeklinde değinerek gerek önemi vurgulamıştır.
OBJEKTİF YORUMLAR İLE İLBER ORTAYLI
Bununla birlikte günümüzde yine birçok aşlanda önemli çalışmaları olan ve objektif bir bilgi verme anlayışı ile medya da sık sık karşılaştığımız tarihçi yazar İlber Ortaylı Hoca ‘da ;”Matematik alanından isimlerle ortaya çıkmamızın anlamı yok. On Türk Lirası üzerin- deki Ordinaryüs Profesör Cahit Arf matematikteki bazı katkıları ile bilinir. Ayrıca bizim tarihimizde dahi lineer cebir üzerinde o zaman bile isim yapan Vidinli Tevfik Paşa vardır.” diyerek Hüseyin Tevfik Paşa ve çalışmalarında atıf yapmıştır.
ESERLERİNDEN BAZILARI
Her ne kadar cebir ve matematik alanı ile ilgili çalışmaları ile ön planda oluyor gibi olsa da Vidinli Hüseyin Tevfik Paşa görevi olduğu Amerika kıtası başta olmak üzere birçok bölgede eserler gerek biraz önce de bahsettiğimiz gibi evreni anlama , anlamlandırma ve anlatma girişiminde bulundur . İşte eserlerinden bazıları ;
- A Lecture Giving a Few Facts on Mohammedanism: Hüseyin Tevfik’in Rhode Island Tarih Cemiyeti üyeliğine kabul edilmesi üzerine hazırlamış olduğu bir tebliğdir. Tebliğ, İslâm dini, çok eşlilik ve kölelik konusunda Batı’dan gelen bazı eleştirilere cevap mahiyetinde- dir. 1878’de basılmıştır.
- Fenn-i Makine: Mekteb-i Harbiye’nin kurmay sınıflarının birince senesi için hazırlanmış- tır. Basit makineler, kuvvet, hareket gibi konulardan bahsi ile basılmıştır.
- Zeyl-i Usûl-i Cebir: Mekteb-i Harbiye’nin kurmay sınıflarında okutulan fenn-i taksîm-i ara- zi, hey’et ve ilm-i makine derslerindeki matematiksel kısımların daha iyi anlaşılabilmesi için hazırlanmıştır. İki baskısı olan eser hicri 1278 ve 1288’de yayınlanmıştır.
MERAKLISINA NOTLAR ;
Kısaca Hayatı:
- Doğumu: 1832, Vidin (bugün Bulgaristan sınırları içindedir).
- Askerî eğitim aldı. İstanbul’da Mekteb-i Harbiye’de yetişti.
- Fransızca ve İngilizce gibi yabancı dillere hâkimdi.
- Amerika Birleşik Devletleri’nde bir süre Osmanlı sefaretinde bulundu. Burada bulunduğu dönemde modern bilimle daha yakından temas etti.
- Lineer cebir ve vektör analizine dair İngilizce olarak kaleme aldığı “Linear Algebra” (1882, Washington D.C.) adlı eseriyle tanındı.
- Daha sonra 1892’de İstanbul’da gözden geçirilmiş ve genişletilmiş ikinci baskısını yayımladı.
- 1879’da Mekatib-i Askeriye Nâzırı (Askerî okulların başkanı) oldu.
- Şûrâ-yı Devlet ve Meclis-i Vükelâ üyelikleri yaptı.
- 1901 yılında vefat eden Vidinli Hüseyin Tevfik Paşa kabri Eyüp Sultan Haziresindedir.
Bilimsel Katkıları:
- “Linear Algebra” adlı kitabı, çağdaş vektör analizinin temel taşlarından biri sayılır.
- Eserinde, modern anlamda vektör kavramını açık bir şekilde tanımlayan ve kullanan ilk Türk bilim insanıdır.
- Matematiği sadeleştirme ve öğretilebilir hâle getirme çabası, hem Osmanlı içinde hem de Batı’da saygıyla karşılanmıştır.
- Ayrıca Türkçe ve Fransızca eserler de kaleme almıştır.
KAYNAKLAR;
https://www.ilem.org.tr/mediaf/6_TLCK_cilt_4.pdf#page=243
https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1185050