Zafer Toprak’ın yıllarca biriktirdiği kitaplar ve belgeler, Metrohan’da yeni araştırmalara kapı açıyor. Bir tarihçinin emeği, İstanbul’un ortak hafızasına dönüşüyor.
Fahri Sarrafoğlu (İstanbul Seyyahı)
İstiklal Caddesi’ni Tünel’e doğru yürürken bu kez durağımız Metrohan. İstanbul’un Sırları için ziyaret ettiğimiz bu tarihî yapıda, kitapların arasında bir bilim insanının çalışma dünyasıyla karşılaşıyoruz. Raflarda yılların birikimi, fotoğraflarda bir ömrün izleri var. Buradan ayrılırken insanın aklında şu soru kalıyor: Bir insanın ömrü boyunca topladığı bilgi, kendisinden sonra kaç kişinin yolunu aydınlatabilir?
ZAFER HOCA’NIN MİRASI İSTANBUL’A EMANET
Resmî adıyla İBB Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Merkezi – Zafer Toprak Arşivi, 24 Eylül 2026’da kapılarını açtı. Merkez, Prof. Dr. Zafer Toprak’ın 2023’teki vefatının ardından ailesinin İstanbul Büyükşehir Belediyesi’ne bağışladığı koleksiyona ev sahipliği yapıyor. Dolayısıyla burada, bir tarihçinin bilimsel emeği kadar, bu emeği toplumla paylaşmayı seçen ailesinin katkısını da hatırlamak gerekiyor.
HER BELGE YENİ BİR SORU
Metrohan’ın ikinci katındaki merkezde, açılışta açıklanan verilere göre 103 bin 649 eser ve arşiv malzemesi bulunuyor. Bunların 40 bin 996’sı kitap, 49 bin 567’si süreli yayın. Fotoğraflar, evraklar, tezler, afişler, kartpostallar ve film makaraları da koleksiyonun parçaları arasında.
Bu çeşitlilik, geçmişi anlamak isteyenler için ayrı bir değer taşıyor. Eski bir gazetedeki ilan, dönemin tüketim alışkanlıklarını düşündürebilir. Bir fotoğraf, şehrin değişen yüzüne ilişkin ipuçları verebilir. Bir dergideki tartışma, bugün yeni sandığımız soruların geçmişini gösterebilir. Arşivin asıl zenginliği, araştırmacının bu malzemelere hangi sorularla yaklaşacağında saklı.
BİR TARİHÇİNİN ÇALIŞMA DÜNYASI
Merkezin dikkat çeken bölümlerinden biri de Zafer Toprak’ın çalışma odasının düzenini esas alan özel alan. Hocanın çalışma masası, kitaplığı, daktiloları, ödül ve plaketleri burada korunuyor. Böylece ziyaretçi, kitapların yanında o kitapların hazırlanmasına eşlik eden çalışma ortamını da tanıma imkânı buluyor.
Bir daktilonun önünde durup düşünmek bile yeterli: Okuduğumuz bir kitabın arkasında kaç yıllık araştırma, kaç kez yeniden yazılmış bir sayfa vardır? Bu bölüm, özellikle genç ziyaretçilere bilginin sabırla ve emekle üretildiğini anlatmak için güzel bir başlangıç olabilir.
TARİHÎ BİNADA YENİ BİR BULUŞMA
Geçmişi 1914’e uzanan Metrohan, bu koleksiyonla birlikte İstanbul’un araştırma hayatında yeni bir görev üstleniyor. Merkez, 950 metrekarelik alanda 90 kişilik çalışma kapasitesine sahip.
Beyoğlu gezisine böyle bir durak eklemek, şehri tanımaya başka bir derinlik katıyor. Sokakta gördüğümüz bir yapının, adını duyduğumuz bir kişinin veya merak ettiğimiz bir dönemin izini belgelerde sürmek mümkün. Bu mirası yaşatmanın en güzel yolu da onu okuyarak, sorgulayarak ve yeni çalışmalar üreterek kullanmak.
MERAKLISINA NOT
- Kimler yararlanabilir? Merkez, öğrenciler ile farklı alanlardan araştırmacıların kişisel ve akademik çalışmalarına yönelik hizmet veriyor.
- Çalışma saatleri: Haftanın her günü 09.00–19.00.
- Adres: Şahkulu Mahallesi, Erkanı Harp Sokak No: 2, Metrohan, 2. kat, Tünel–Beyoğlu/İstanbul.
- Üyelik: İstanbul Senin uygulamasındaki İBB Kütüphane bölümü, e-Devlet veya geçerli kimlik belgesiyle kütüphaneye başvuru yoluyla yapılabiliyor.
- Ödünç kitap: Ödünç verme hizmeti bulunmuyor; kaynaklardan yerinde yararlanılıyor.
- İnternet: İBB Wi-Fi hizmeti mevcut.
- Bilgi ve iletişim: 0212 249 95 65 — kutuphanemuzeler@ibb.gov.tr
- İnternet adresi: ataturkkitapligi.ibb.gov.tr
- Katalog taraması: katalog.ibb.gov.tr
Ziyaret öncesinde güncel duyuruların kontrol edilmesi, özel arşiv malzemelerine erişim için de görevlilerden bilgi alınması önerilir. Ziyaret bilgileri 7 Ekim 2026 tarihinde resmî sayfalardan kontrol edilmiştir.
KISACA PROF. DR. ZAFER TOPRAK
Zafer Toprak (1946–2023), Osmanlı’nın son dönemi ve Cumhuriyet’in ilk yılları üzerine çalışmalarıyla tanınan tarihçi, yazar ve akademisyendi. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi’nden mezun oldu; yüksek lisansını Londra Üniversitesi’nde, doktorasını İstanbul Üniversitesi’nde tamamladı. Uzun yıllar Boğaziçi Üniversitesi’nde görev yaptı ve Atatürk Enstitüsü’nü yönetti. İktisat tarihi, toplumsal değişim ve kadın hareketleri başlıca araştırma alanları arasındaydı. Türkiye’de Millî İktisat, Türkiye’de Kadın Özgürlüğü ve Feminizm ve Atatürk: Kurucu Felsefenin Evrimi önemli eserlerindendir. 3 Haziran 2023’te vefat etti.