Şehitlerimizi rahmetle anıyoruz
Fahri Sarrafoğlu (İstanbul Seyyahı)
Milat Gazetesi olarak Avrupa’da bulunan Müslüman mezarlıklarına ve özellikle ecdadımızın yattığı kabirlere vefa ziyaretleri yapmaya devam ediyoruz. Osmanlı askerlerinin, devlet adamlarının ve tüccarlarımızın vefatları sonrası defnedildiği bu alanlar uzun yıllar titizlikle korunmuş. Ancak ne yazık ki yüzyıllardır varlığını sürdüren bu mezarlıkların bir kısmı, II. Dünya Savaşı sırasında Wola Muharebesi esnasında bölgeye giren tanklar ve çatışmalar nedeniyle ağır tahribata uğramış. İşte Avrupa’nın kalbindeki o tarihi mirasın detayları:
AVRUPA’NIN ORTASINDA İSLAM VARLIĞI
Polonya’nın başkenti Varşova’da bulunan iki tarihî Müslüman mezarlığı, Avrupa’nın ortasındaki İslam varlığının yüzyıllara uzanan izlerini taşıyor. Biri bugün de kullanılan Tatar Mezarlığı, diğeri ise tarihî alan olarak koruma altında tutulan Kafkas Müslüman Mezarlığı… Mezar taşları arasında Polonyalı Tatarların, askerlerin, bilim insanlarının ve devlet adamlarının hikâyeleri okunurken; I. Dünya Savaşı döneminde Türk askerî personelinin de bu bölgedeki mezarlıklara defnedilmiş olabileceğine ilişkin tarihî kayıtlar dikkat çekiyor.
VARŞOVA’DA İKİ TARİHÎ MÜSLÜMAN MEZARLIĞI
Polonya’nın başkenti Varşova, yalnızca sarayları, meydanları ve tarihî yapılarıyla değil, farklı toplulukların bıraktığı derin izlerle de öne çıkıyor. Kentin Wola semtinde bulunan iki Müslüman mezarlığı, bu çok kültürlü geçmişin en sessiz tanıkları arasında yer alıyor.
Bunlardan Müslüman Tatar Mezarlığı, Tatarska Caddesi üzerinde bugün de varlığını sürdürüyor. Daha eski tarihli Kafkas Müslüman Mezarlığı ise Młynarska Caddesi üzerinde bulunuyor ve artık defin yapılmayan tarihî bir sit alanı olarak korunuyor. Her iki mezarlığın geçmişi, Polonya’daki Müslüman varlığının yalnızca bugünün değil, yüzyıllara dayanan köklü bir tarihin konusu olduğunu gösteriyor.
TATAR MEZARLIĞI: 1867’DEN BUGÜNE
Lehçede Muzułmański Cmentarz Tatarski olarak adlandırılan Müslüman Tatar Mezarlığı, Varşova’nın Wola semtinde (Tatarska 8) yer alıyor. Mezarlık, 1867 yılında dönemin Varşova İmamı Seifetdin Chosianov Siunayev’in girişimiyle kuruldu. Bunun temel nedeni, kentteki eski Müslüman mezarlığının dolmuş olmasıydı.
Yaklaşık bir hektarlık alanı kaplayan mezarlık, zaman içinde Polonya’daki Müslüman Tatar topluluğunun en önemli tarihî mekânlarından biri haline geldi. 1984 yılında tarihî eser olarak tescil edilen alan, 2014 yılında ise çevresindeki tarihî mezarlıklarla birlikte Polonya’nın “Tarih Anıtı” (Pomnik Historii) statüsüne alındı.
TATARLARIN POLONYA TARİHİNDEKİ YERİ
Mezarlıkta özellikle Polonyalı Tatarların önemli isimleri yatıyor. Yüzyıllar boyunca Polonya-Litvanya coğrafyasının ayrılmaz bir parçası olan Tatarlar; askerlik, devlet hizmeti, bilim ve hukuk alanında sayısız önemli şahsiyet yetiştirdi.
Mezarlıktaki kabirler, Tatarların Polonya askerî tarihindeki kritik rolünü de gözler önüne seriyor. Bu isimlerden bazıları şunlardır:
- Binbaşı Aleksander Jeljaszewicz: Vilnius Mızraklı Süvari Alayı’nın son Tatar filo komutanı ve Virtuti Militari nişanı sahibi.
- Albay Veli Bek Jedigar: Azerbaycan kökenli, Polonya Ordusu’nda görev yapmış önemli bir komutan.
- Albay Ibrahim Joachim Bajraszewski: Dünya Savaşı sırasında Narvik Muharebesi’nde görev almış tarihî bir şahsiyet.
BİLİM VE SİYASET DÜNYASINDAN İSİMLER
Tatar Mezarlığı’nın hikâyesi yalnızca savaş meydanlarıyla sınırlı değil. Varşova Üniversitesi’nde profesörlük yapan kimyager Osman Achmatowicz, Polonya’daki Müslüman toplumun bilim dünyasındaki en önemli temsilcilerinden biri olarak öne çıkıyor. Achmatowicz aynı zamanda Varşova Camii Yapım Komitesi’nin başkanlığını yürütmüştü.
Polonya Senatosu’nda görev yapan hukukçu Aleksander Achmatowicz de mezarlıkta yatan değerli isimler arasında. Bu mezarlar, Müslüman topluluğun ülkenin sosyal, akademik ve siyasi hayatına sunduğu katkıların somut birer göstergesi.
TÜRKİYE’DEN TARİHÎ MİRASA DESTEK
Mezarlıkta Türkiye açısından gurur verici bir detay daha bulunuyor. Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı’nın (TİKA) desteğiyle gerçekleştirilen çevre düzenlemesi ve bilgilendirme çalışmaları, Türkiye ile Polonya arasındaki kültürel miras iş birliğinin en güzel örneklerinden birini sunuyor. Bu destek, yalnızca fiziki bir koruma değil, iki ülke arasındaki tarihî bağların canlı tutulmasına da hizmet ediyor.
KAFKAS MÜSLÜMAN MEZARLIĞI: VARŞOVA’NIN İLK MÜSLÜMAN MEZARLIĞI
Varşova’daki daha eski Müslüman mezarlığı ise Młynarska Caddesi üzerindeki Kafkas Müslüman Mezarlığı’dır (Muzułmański Cmentarz Kaukaski). 19. yüzyılda oluşturulan bu mezarlığa; Rus Çarlık Ordusu’nda görev yapan Müslüman askerler, Varşova’da yaşayan Müslümanlar ve şehre ticaret amacıyla gelen tüccarlar defnedilmişti. Mezarlık, 1867 yılında doluluk oranına ulaştığı için kapatıldı ve ardından Tatar Mezarlığı kullanılmaya başlandı.
TÜRK ASKERLERİNE DAİR KAYITLAR VE TANK TAHRİBATI
Kafkas Müslüman Mezarlığı’nı Türk tarihi açısından önemli kılan konu ise I. Dünya Savaşı dönemine ilişkin kayıtlardır. Bazı Polonya kaynaklarında, savaş yıllarında mezarlık içerisinde Rus Müslüman savaş esirleri ile Türk askerî personeline ait mezarların bulunduğu özel bir bölümden söz edilir.
Ancak burada tarihî bir gerçeğin altını çizmek gerekir: Mezarlık, II. Dünya Savaşı sırasında (1942 ve sonrasındaki Varşova çatışmalarında) bölgeye giren tanklar ve bombardımanlar nedeniyle ağır şekilde tahrip olmuş, arşiv belgelerinin bir kısmı da yok olmuştur. Bu nedenle bugün söz konusu Türk askerlerinin tamamının kimliklerini ve tam mezar yerlerini tespit etmek ne yazık ki mümkün değildir. Eldeki veriler önemli bir tarihî iz sunsa da mezarların kimliği belirsizliğini korumaktadır.
OSMANLI ASKERLERİNİN POLONYA’DAKİ İZİ
Osmanlı askerlerinin Polonya’daki hikâyesi sadece Varşova ile sınırlı değil. Türk Tarih Kurumu’nun Belleten dergisinde yayımlanan akademik bir araştırma, 1916-1919 yılları arasında Krakov’daki hastanelerde tedavi gören Osmanlı askerlerini arşiv belgeleri üzerinden belgeliyor.
Araştırmaya göre Krakov’daki hastanelerde en az 50 Osmanlı askerinin tedavi gördüğü ve bunların büyük bir kısmının Galiçya Cephesi’nde savaşan Osmanlı 15. Kolordusu’na mensup olduğu tespit edilmiştir.
ALİ OSMAN’IN HİKÂYESİ
Arşiv araştırmalarında adı ve askerî kimliği net olarak belirlenen isimlerden biri de Ali Osman’dır. Kafkas İslam Ordusu, 1. Azerbaycan Kolordusu, 2. Tümen, 3. Piyade Alayı ve 4. Bölük bünyesinde görev yapan Ali Osman, 27 Mayıs 1919’da Krakov’da vefat etmiş ve Rakowicki Mezarlığı’na defnedilmiştir. Mezarı günümüze kadar ulaşan Ali Osman, Polonya topraklarında kimliği kesin olarak bilinen nadir Osmanlı şehitlerinden biridir.
MEZAR TAŞLARININ ARDINDAKİ TARİH
Varşova’daki Müslüman mezarlıkları ilk bakışta sessiz birer dinlenme yeri gibi görünse de bu sessizliğin ardında Polonya Tatarlarının asırlık sadakati, Çarlık ordusundaki Müslümanların çetin kaderi ve Osmanlı askerlerinin bıraktığı derin izler yatmaktadır. Bu mekânlar, Türkiye ile Polonya arasındaki ilişkilerin sadece modern diplomasiden ibaret olmadığını; arkasında şehit kanı, dostluk ve ortak bir tarih barındırdığını kanıtlamaktadır.
📌 MERAKLISINA NOT:
- Galiçya Cephesi ve 15. Kolordu Gerçeği: Birinci Dünya Savaşı’nda Osmanlı Devleti’nin müttefiki Avusturya-Macaristan’a yardım etmek amacıyla kendi sınırları dışında savaştığı en kanlı cephe Galiçya Cephesi’dir (1916-1917). Buraya gönderilen yaklaşık 30 bin kişilik 15. Kolordu’muz son derece çetin şartlarda savaşmış; yaralanan binlerce askerimiz günümüz Polonya sınırları içerisinde yer alan Krakov, Pardubice ve Opava gibi şehirlerdeki askerî hastanelere sevk edilmiştir.
- Polonya’daki Diğer Şehitliğimiz: Polonya’da izi sürülebilen tek alan Varşova veya Krakov değildir. Bugün Polonya sınırları içinde bulunan Kraków Rakowicki Mezarlığı’nda resmi kayıtlara göre defin yeri tespit edilen ve anıtı bulunan 57 Osmanlı şehidimiz yatmaktadır. T.C. Varşova Büyükelçiliği her yıl 18 Mart Şehitleri Anma Günü’nde bu şehitlikte resmi tören düzenlemektedir.