FATİH CAMİİNDEKİ SAATLERİN SIRRI

 

Fahri Sarrafoğlu-İstanbul Seyyahı

Bu yazıyı okuyan kardeşlerim hepiniz İstanbul’da bulunan Fatih Sultan Mehmet Camiine gitmişinizdir ve oradaki 4 tane duvar saatlerini görmüşsünüzdür. Hiç merak ettiniz mi acaba bu saatlerin hikayesi var mı? Şimdi diyeceksiniz yahu Fahri abi sen bile bilmiyorsun ki yıllar sonra yeni yazıyorsun valla çok haklısınız. Çünkü, bende yeni araştırdım ve öğrendim hemen de paylaşıyorum. İşte detaylar:

ÖNCE HEDİYE EDİLDİ SONRA DA SATIŞI YAPILDI
Saatleri üreten bizim bildiğimiz İsviçre’dir değil mi? Ama Fatih Camiindeki saatlerin üzerinde London yazıyor. İngiltere’den gelmiş. Uyanık saat firması bu saatleri İstanbul’daki önce camilere hediye ediyor, sonra saraya da hediye ettikten sonra işleri açılıyor tabi. Herkes Camideki bu saatti görünce zengin konak sahipleri de birer birer evlerine, salonlarına bu saatten almaya başlıyorlar.

SAATLER ÇOK DEĞERLİ
19.Yüzyıl. Osmanlı Sarayı için 1810’larda İngiltere’de Markwick Markham tarafından yapılmış. Kadranı ve makinesi “Markwick Markham, Perigal London” imzalı. Osmanlı İmparatorluğu’na ihracat konusunda uzmanlaşmış saat ve saatçiler. 1720’de Saatçiler Şirketi’nin Yöneticisi olan James Markwick (qv) ve Robert Markham’ın ortaklığı. Kurucuların ölümünden sonra bile şirket, Perigal ailesi, Story, Borrell ile ilişkili iş ortaklıklarıyla kendi adları altında faaliyet göstermeye devam etti.

Osmanlı İngiliz İlişkilerinin Başlangıç Süreci ve Saraya Gelen İlk İngiliz Saatleri

İngiliz ticaretinin büyük bir genişleme süreci olan I. Elizabeth devrinde İngilizler Türk pazarını ele geçirmek ve İspanya savaşlarında Padişah’ın yardımını elde etmek gayesinde idi. 1583 yılında Turkey Company temsilcisi elçi William Hareborne, Fransızlara verilen kapitülasyonların aynını alabilmek amacıyla Osmanlı devletine gelmiş ve padişaha çeşitli armağanlar vermişti. Bu armağanlar arasında çok kıymetli bir saat bulunuyordu.
HEDİYE EDİLEN SAATLERİN HEPSİ BİRBİRİNDEN FARKLI
Hareborne’un getirdiği saat, gümüş ve başka madenlerden bir taşa oturtulmuş, dört köşe biçimli olup dört bölüme ayrılmıştı. Bu bölümlerden birinde kuyudan su çeken, maden kazan, el arabası ile maden taşıyan ve maden yıkayan kadın ve erkek işçiler vardı; diğer yanda bir av sahnesi canlandırılmış ve gümüşten ağaçlarla kaplı bir ormanda köpekler tarafından kovalanan geyikler ve onları takip eden atlı avcılar yanısıra ormanda ejder, arslan, panter, yılan vb. gibi hayvanlar yer almakta idi; iki yanlardaki bölümlerde ise koyunlarını çeşmeye götüren çobanlar, tarlalarını sabanlayan çiftçiler, ilerleyen atlı ve yaya askerler vardı. Saatin üst kısmında ise bir kale ve kalenin üstünde bir yel değirmeni bulunuyordu. Bu dikdörtgen şeklindeki kalenin çevresini, üstünden köprü geçen bir akarsu çevrelemekteydi. Her çeyrek saatte zil çalmakta ve bütün bu figürler harekete geçmekteydi. Saatin üstündeki bütün süslemeler ve figürler gümüş ve yaldızla yapılmış, saat ise yuvarlak olup, değerli taşlar ve incilerle donatılmıştı. Bazı kaynaklar bu saatin yapımı için 500 İngiliz lirası ödendiğini belirtmekteyse de resmi dokümanlara göre 404 İngiliz lirası 8 şilin 6 pening sarfedilmişti.
İLK GELEN SAAT 3.MURAT’A HEDİYE EDİLDİ
O
smanlı sarayına gelen ilk İngiliz saati olarak bilinen bu saat, Kraliçe Elizabeth tarafından Sultan III. Murad’a gönderilir. Bu hediyenin yansıra değerli başka hediyeler de vardır. Elçi olarak gelen Hareborne, 24 Nisan 1583’de padişahın huzuruna kabul edilir ve hediyelerini sunar. Hareborne, 12 Mayıs’ta İngiltere’ye yazdığı mektupta padişahın bu hediyeden çok memnun olduğunu belirtir.

İngiliz Kraliçesi I. Elizabeth’in III. Mehmed’e Hediye Olarak Gönderdiği Orglu Saat

Sir Edward Barton’un 1593’de sunduğu saatsiz hediye paketinden bir yıl sonra Sultan III. Murad ölür, yerine III. Mehmed tahta geçer. Barton, yeniden İngiliz sarayına bir dizi mektup yazarak, padişahın cülûsunu kutlamak için yeni bir elçi ve hediyelere gerek olduğu, yeni elçi tarafından sunulmak üzere kraliçenin sarayında bulunduğunu işittiği horoz şeklinde bir saat ile prenslere yakışır başka hediyeler de göndermelerini ister. Barton, Kraliçe Elizabeth’i harekete geçirmek için Venedik Devleti’nden gelen hediyenin ayrıntılı bir listesini de gönderir. Bu hediyeler arasında kürekleri, direkleri ve topları gümüş ve yaldızdan yapılmış bir gemi maketi vardı. Bu gemi o kadar ağırdı ki, iki kuvvetli adam güçlükle taşıyabiliyordu. Levant Company üyeleri bir süre sonra yüce bir prensin cömertliğine ve böylesi değerli bir insan olan İmparator a yakışacak bir hediye olarak olağanüstü özellikte etkileyici bir hediye düşünürler ve sarayında en geniş otomatik saat koleksiyonu bulunan bu padişaha, çok yeni bir buluş olan, saatle birleştirilmiş, kendi kendine çalan bir org hediye etmeyi uygun bulurlar.

Büyük bir ustalıkla yapılan org şeklindeki saat, İstanbul’a getirilişinde yolculuk esnasında iklimin de sıcaklığından dolayı geminin ambarında hasar görmüş, tutkallı kısımları açılmış, madeni kısımları da berelenmiş, kimi yeri kırılmıştı[İngiliz elçisi Lello, Sir Robert Cecil’e yazdığı mektupta orgun hasar gördüğünü, daha önceki kusursuzluğu ve enderliğine kavuşamayacağı, yine de İstanbul’da günün konusu olduğunu anlatmıştı.

Org günlerce tamir edilmiş, sonunda haremdeki köşklerden birine kurulduktan sonra padişaha elçi Lello tarafından sunulmuştu. Padişahın isteği üzerine orgun yapımcısı Dallam da takdim edilmiş, kısa bir dinleti yapılmıştı. Sultan III. Mehmed, Dallam’a orgu defalarca çaldırtmış, birçok sorular sormuştu. Padişah’ın huzurundan ayrılırken de kendisine bir kese altın ihsan edilmişti. Org ile ilgili detaylı bilgiler yine Dalam’ın günlüğü ile başka kaynaklarda da verilmişti.

 

Saat Hediye Etme Geleneğinin Yerleşmesi

On altıncı yüzyılda başlayan saat hediye etme geleneği daha sonraki yüzyıllarda da devam etmişti. Diplomatik hediyeler yanında, padişahlar çok sayıda saat yapımcılarına özel siparişler de vermişti. Bu saatlerin yapımında İngiliz saat yapımcıları Türklerin zevklerini ve geleneklerini göz önünde bulundurup, Türklere hitap edecek müzikli saatler de yapmışlardı. Çok sayıda mekanik özellikleri olduğu kadar sanat değeri yüksek, mücevherlerle süslü olanlar da vardı. Topkapı Sarayı, bu gün bu saatlerin bir kısmını koleksiyonlarında bulundurmaktadır. Bunlar arasından seçme örnekler Saatler Bölümünde, bir kısmı ise Saray’ın köşklerinde yer alırken, bir kısmı ise depoda muhafaza edilmektedir. Yine saray arşivi ile Başbakanlık Arşivi’nde bu saatlere ışık tutacak bir çok belge vardır.

On sekizinci yüzyılda padişaha verilen hediyeler arasında saat yine baş köşeyi tutmaktadır.

İngiliz elçileri, Türklerin saatlere düşkünlüğünü bildikleri için beraberlerinde çok sayıda saat getirirlerdi. Bu saatleri gerektiğinde değişik kişilere, özellikle de devlet görevlilerine hediye ederlerdi. Bu nedenle de Otto Kurz’ un Osmanlı ülkesine gelen elçilerin kervanlarının bir saatçi dükkanına benzediğini anlatması yerinde bir benzetme sayılabilir.

On yedinci yüzyılın son çeyreğinde Türk pazarı için üretilen İngiliz saatleri genellikle büyük sanatkârlar tarafından yapılmıyordu. Ancak, Edward Stanton, Christopher Gould, Elliott, Perigal gibi İngiltere’de tanınmış saatçiler de bu ticarette önemli bir yer almış saat yapımcıları idi. Bunun yanında İngiltere’de tanınmayan bazı saatçiler de Türk pazarı için yüksek kaliteli ve sanat değeri olan saatler üretmişlerdi. Bunlardan Christopher Gould, 1682 yılında Clockmaker’s Company’nin üyesi olup, 1718 yılındaki ölümüne kadar faaliyet göstermişti. Bu yüzyılda Türkiye için yapılan ve saatçilik bakımından değerli saatlerin yapımcılarından biri de Edward Stanton’dur. Edward Stanton (Staunton) 1696 yılında Londra Clock Maker’s Company’nin başkanlığına seçilmiş saatçilerden olup, eserleri Britanya adaları yanında Avrupa’nın varlıklı kişilerinin evlerini ya da ceplerini süslemişti.

 

https://belleten.gov.tr/tam-metin/2748/tur